Site İçi Arama

savunma

İnsansız Hava Araçlarının Gelişim Süreci ve Türkiye’de İHA Geliştirme Faaliyetleri

İHA’lar uçaksavar sistemlerinin testi ve eğitimleri için 1930’lu yıllarda kullanılmaya başlamıştır. QQ-19 ilk seri üretim insansız hedef uçağıdır ve 1933 yılından itibaren 48.000 adet civarında üretilerek savaşın sonuna kadar kullanıma sunulmuştur.

İnsansız Hava Araçlarının (İHA) tarihi, insanlı uçakların tarihi kadar eskiye dayanmaktadır. Bugünkü anlamda İnsansız Hava Araçları konseptine en yakın hava aracı ilk defa 19. yüzyıl sonlarında New York’ lu bir mucit olan Charles Perley tarafından geliştirilmiştir. Zamanlamalı bir bomba bırakma mekanizmasına sahip bir balon olan bu araç, birliklerin üzerine gönderilerek belli bir zaman sonra bombanın bırakılması sağlanıyordu. 

İlk radyo kontrollü uçak ABD Donanmasına ait Curtiss N-9 eğitim uçağı olup 1917 yılında ABD’li Peter Cooper ve Elmer A. Sperry tarafından geliştirilen otomatik cayroskopik stabilizör yardımıyla kararlı bir uçuş sergilemiştir. 300 pound’luk bir bomba pilotsuz uçağa yüklenerek 80 km kadar öteye taşınmıştır. Modern anlamda ilk İHA kabul edilebilecek araçtır ve üç eksenli mekanik jiroskopları, elektrikli servoları ve radyosuyla bir hava torpidosu olup 1918 yılında denenmiştir.

İHA’lar uçaksavar sistemlerinin testi ve eğitimleri için 1930’lu yıllarda kullanılmaya başlamıştır. QQ-19 ilk seri üretim insansız hedef uçağıdır ve 1933 yılından itibaren 48.000 adet civarında üretilerek savaşın sonuna kadar kullanıma sunulmuştur. 2.Dünya Harbi esnasında ABD Donanması tarafından tespit amaçlı bir sensör olan RCA firmasına ait bir televizyon aslen hedef uçak olarak görev yapan bir İHA üzerinde ilk defa kullanılarak kamikaze görevleri icra edilmiştir.

V-1 Almanlar tarafından Harp döneminde geliştirilmiş en başarılı İHA, uçak ile seyir füzesi arasında bir kategoride bulunur. Otonom uçuş kabiliyetiyle İHA sekmeninde olan bu araç Toplam 25.000 adet üretilerek yeni bir devir başlatmıştır. İlk olarak ABD tarafından 1900’lu yılların başında başlatılan bugünkü manadaki İHA çalışmaları bazı faaliyetler dışında kesintiye uğramış olmasına rağmen Vietnam savaşının başlamasıyla tekrar gündeme gelmiştir.

İHA’lar ABD tarafından Vietnam Savaşında modern anlamda askeri amaçlarla yaygın olarak kullanılmış ve bu savaşta Kuzey Vietnam ve Çin birliklerinin lojistik ağlarının haritasını çıkarmak amacıyla yaklaşık 1000 İHA kullanılmış ve bu araçların pek çoğu Çin hava savunma sistemleri tarafından düşürülmüştür.

D-21, Soğuk Savaş döneminde ABD tarafından Varşova paktı ülkelerinin havadan gözetlenmesi amacıyla, Sovyet hava sahasında 1960 yılında düşürülen U-2 uçaklarına alternatif olarak düşünülmüş ve üretilmiştir. 

ABD tarafından 1991 yılında Irak’a düzenlenen Çöl Fırtınası operasyonunda bu sefer İHA’ların geniş kapsamlı olarak görevlendirilmesi uygulamaya alınmıştır. Irak Savaşından İHA’lar üzerinde yoğunlaşılmış ve Eylül 2001’de ABD ordusunda toplamda 30 kadar İHA bulunurken bu sayı on sene sonra 2000’in üzerine çıkmıştır.

Edinilen bu bilgi ve tecrübeler ile İlk başarılı “Yüksek İrtifa Uzun Uçuş Süreli” (HALE) İHA sistemi Ryan SPA 147 olup bu çalışma F-117 ve B-2’lerin altyapısını oluşturmuştur bu uçak 60 bin fitten fotoğraf alabildiği gibi 8 saatlik görev süresiyle bugünkü HALE İHA’ların babası olmuştur.

İsrail yapımı Harpy ve muadili uçakların atası sayılabilecek bu hava aracı günümüzün gezici mühimmatlarından ayıran şey, otonom uçuş özelliği ve düşmanı tanımak için kullanacağı sensörlerinin bulunmayışıdır. 

İHA’ların askeri alanda kullanım alanı, günümüzde artık ana görev olarak keşif-dinleme, gözetleme ve taarruz görevlerine kaymıştır. 

Önceleri istihbarat, gözetleme ve keşif (İGK) amacıyla kullanılan İHA sistemleri 2000’li yıllara gelindiğinde üzerlerine takılan silah sistemleri sayesinde harekât ortamında da kullanılan etkin birer silah sistemi olarak SİHA adıyla kullanıma başlanmıştır.

Çok hızlı ilerleyen sensör, haberleşme, mikro işlemci ve yazılım teknolojileri ile birlikte Başlangıçta ağırlıklı olarak keşif ve gözetleme görevi yapan İHA’lar, Son 30 yılda yüksek bir ivme ile gelişerek olgunluk seviyelerinin yükselmesiyle, 2000’li yılların başından itibaren gittikçe artan oranlarda muharebe görevlerinde kullanılmaktadır. 

İHA’ların tarihi gelişim süreci

Teknolojideki gelişmeler, yazılım ve donanım komsusunda insanoğlunun ulaştığı seviyenin doğal sonucu olarak, İHA sistemlerinin muharebe görevlerinde kullanılmasını hızlandırmış ve konvansiyonel bir savaş tehlikesi karşısında oluşan asimetrik tehditlere yönelik geliştirilme çalışmaları başlatılmıştır. Bunun sonucu olarak İHA sistemleri, birçok harekât ve terörle mücadele görevinde kullanılmış ve etkinlikle kullanılmaya devam edilmektedir. 

Son yıllarda hızla gelişen elektronik teknolojisi ile İHA’larda taşınan faydalı yük boyutları her geçen gün küçülürken kapasite ve çeşitlilikleri artmaktadır. Bu da İHA’ların operasyonel kullanım konseptlerini hızlı bir şekilde değiştirmekte ve geliştirmektedir. Sistemler uydu veri linkleri sayesinde çok uzun mesafelerden kontrol edilebilmekte, çok uzun süreler havada kalabilmekte, yakın hava desteği uçaklarının kapasitelerine yakın mühimmat taşıyabilmekte, gelişkin elektro optik/infrared lazer sensörleri sayesinde yüksek irtifadan, yere yaklaşmadan, havadan karaya taarruz görevlerini yerine getirebilmekte, geniş alanlarda sinyal istihbaratı yapabilmekte, sentetik açıklıklı radarlar sayesinde tüm hava şartlarında görüntü istihbaratını sağlayabilmektedir.

Telsiz röle sistemleri vasıtasıyla arazideki birliklerin harekât merkezleri ile haberleşmesi sağlanmakta, arazideki birliklere muharebe sahası taktik resmi aktarılabilmektedir. Geniş açı görüntüleme sistemleri sayesinde çok geniş alanlardaki hareketler sürekli olarak gözlem altında tutulabilmektedir. Tüm bu kabiliyetler günümüzde İHA’ları muharebe sahasının önemli bir güç çarpanı haline getirmiştir.

Türkiye’de İHA Geliştirme Faaliyetleri

Türkiye’de güvenlik güçlerinin İHA kullanımının başlangıcı 90’lı yıllara kadar gitmektedir. O yıllarda keşif ve gözetleme amaçlı kullanım özelliği nedeniyle muharebe sahasındaki gücünün ülkemizde terörle mücadelede etkin olarak kullanılmıştır. Takip eden yıllarda Türkiye yabancı şirketlerden satın alma ya da kiralama yoluyla İHA faaliyetlerine devam etmiştir.

Banshee hedef uçak sistemi, ilk insansız hedef uçağı olarak 1989 yılında TSK tarafından kullanılmaya başlanmıştır. TSK bünyesine gerçek anlamda alınan ilk İHA sistemi, ABD üretimi olan GNAT-750 İHA’sıdır. 1995 yılında envantere giren 6 adet GNAT-750 İHA’sını takiben 2 adet I-GNAT tedarik edilmiştir. GNAT-750 ve I-GNAT İHA’ ları 2005 yılına kadar Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından kullanılmıştır.

Heron İHA sistemi Hava Kuvvetleri envanterine giren ilk İHA sistemi olup 2010 yılından itibaren terörle mücadelede etkin olarak kullanılmıştır. Yine aynı biçimde dışarıdan tedarik edilen 3 adet Aerostar İHA’sı 2008 yılında Kara Kuvvetleri envanterine alınarak kullanılmaya başlanmıştır. 

Yerli ve Milli ürünlerin geliştirilmesi amacıyla yeni stratejiler geliştirilmiş; dışarıdan direkt alım yoluyla edinilmiş bir taktik İHA projesindeki hem teknik hem de politik nedenli sıkıntılardan dolayı Türkiye bir adım daha ileri giderek kendi taktik ve “Orta İrtifa Uzun Uçuş Süreli” (MALE) sınıfı İHA’larını yapmak üzere vakıf ve özel şirketleri ile harekete geçmiştir. Gösterilen irade ve verilen emekler sonucunda bugün Türkiye yerli şirketleri tarafından tamamen özgün tasarım olarak MALE kategorisinde iki ürüne sahiptir. Bu alanda üretimi ve endüstriyi güçlendirmek amacıyla birçok savunma şirketi kurularak altsistem ve yedek parça üretimine geçilmiştir. Bu kapsamda İHA sisteminde kullanılan bazı faydalı yükler ve alt sistemler Türk firmaları tarafından geliştirilmiştir.  Bunlardan seçkin ürün kategorisinde ASELFLIR 300T kamerası, Uydu Yer Terminali ve Uzak Görüntü Terminali ile Taşınabilir Görüntü Kıymetlendirme Sistemi geliştirilmiştir. 

1990’lı yılların hemen başında başlayan yerli İHA üretim çalışmaları, son dönemde daha da yoğunlaşmıştır. Özellikle 2004 yılı sonrasında Türkiye’de İHA sistemleri konusunda faaliyet gösteren geniş bir sanayi altyapısı oluşmaya başlamıştır. 

2001 yılında TSK envanterine giren TUSAŞ firması üretimi Turna sistemi, ilk yerli üretim hedef uçaktır. 2004 yılında TUSAŞ tarafından ANKA Geliştirme Projesi başlatılmıştır. İlk uçuşu Aralık 2010’da gerçekleştirilmiştir. İlk aşamanın uçuş kabul testleri Şubat 2013’te tamamlanmıştır ve ilk uçuş 2015’te gerçekleştirilmiştir. İHA’nın üretimine yönelik ANKA-S Sözleşmesi yapılarak silahlı İHA sistemlerinin Hava Kuvvetleri envanterine girmesi sağlanmıştır.

ANKA-S, uydu üzerinden kontrol (SATCOM) gibi bazı yeni kabiliyetler ilave edilmiş ANKA versiyonudur. ANKA-S İHA sisteminin Hava Kuvvetlerine teslimatları 2017 yılında başlamış ve terörle mücadelede etkin olarak görevlerini sürdürmektedir. 

TUSAŞ’ın bir diğer ürünü olan Yüksek Faydalı Yük Kapasiteli AKSUNGUR İHA Sistemi kesintisiz, gündüz/gece İstihbarat Gözetleme, Keşif ve Taarruz Görevleri için EO/IR, SAR ve SIGINT faydalı yükleri ve çeşitli havadan yere silahlarla icra eden Orta İrtifa Uzun Havada Kalışlı bir İnsansız Hava Aracı Sistemi olarak öne çıkıyor. AKSUNGUR 40.000 ft’e kadar uzun süreli operasyonlara imkân veren iki adet çift turbo şarjlı dizel motora sahiptir. Kasım 2023’te ilk kez TEI-PD170 millî motor ile uçuş gerçekleştiren AKSUNGUR, bu motorlarla 30.000 ft.’e ulaştı. Milli motorla testlerine devam eden AKSUNGUR, daha sonra 41 saat havada kalma başarısını elde etti.

TUSAŞ ürünü ANKA III ise Mart 2023’te ilk motor çalıştırmayı takiben 28 Aralık 2023 tarihinde ilk uçuşunu başarıyla gerçekleştirdi. Uçan kanat konfigürasyonunun sağladığı düşük görünürlük, turbofan motorun getirdiği yüksek hız ve dâhilî istasyonlardaki yüksek taşıma kapasitesi ile önemli bir fark yaratan ANKA-III yaklaşık 7 ton kalkış ağırlığına sahip bir İHA. ANKA-III’ün 40.000 feet irtifada görev yapması, 0.7 Mach sürate ulaşabilmesi ve 10 saat havada kalması hedefleniyor. ANKA III’ün uçuş testleri devam ediyor.

Kalekalıp - Baykar Makina Ortak Girişimi tarafından 2005 yılında geliştirmesi başlatılan Bayraktar mini İHA sistemi, ilk yerli İHA olarak 2007 yılında TSK envanterine girmiştir. Ayrıca, 20 adet Bayraktar mini İHA’sı EGM tarafından kullanıma alınmıştır. Baykar Makina tarafından Malazgirt döner kanat mini İHA’ sını geliştirmeye yönelik çalışmalar 2006 yılında başlatılmış ve İHA’lar Mayıs 2009’da TSK’ya teslim edilmiştir.

Baykar Makina tarafından Bayraktar TB2 taktik İHA sistemi prototip geliştirme çalışmaları 2007 yılında başlatılmış ve 2015 yıllarında tamamlanmıştır.  Hâlihazırda terörle mücadelede en etkin sistemlerden birisidir. Suriye, Libya, Azerbaycan, Ukrayna gibi birçok çatışma bölgesinde kendisini kanıtlamış bir ürün olarak dikkatleri üzerine çeken TB2’nin TCG Anadolu Amfibi Hücum Gemisi güvertesindeki pist üzerinden iniş kalkış yapabilen versiyonu TB3 geliştirme çalışmaları devam ediyor. Baykar'ın milli ve özgün olarak geliştirdiği Bayraktar TB3 SİHA, test uçuşlarında 33 bin feet irtifaya çıkarak Yüksek İrtifa Sistem Performans Testini başarıyla tamamladı. Uçuş testleri devam ediyor.

Bayraktar TB2'den daha uzun ve geniş olan AKINCI İHA, kendine özgü bükümlü kanat yapısıyla 20 metrelik bir kanat açıklığına sahiptir. Çok sayıda milli akıllı mühimmat taşıyabiliyor. AKINCI, savaş uçaklarının yaptığı bazı görevleri de icra edecektir. Temel uçuş performans kriterleri arasında 40,000 Feet Uçuş İrtifası, yük taşıma kapasitesinin yüksekliği ile 24 Saat Havada Kalış Süresi öne çıkıyor. AKINCI Taarruzi İnsansız Hava Aracı Sistemi, MAM-L, MAM-C, Cirit, L-UMTAS, Bozok, MK-81, MK-82, MK-83, Kanatlı Güdüm Kiti (KGK, Gökdoğan, Bozdoğan, SOM-A gibi mühimmat, füze ve bombaları atabilecek şekilde tasarlanmıştır.

Yine Baykar tarafından geliştirme çalışmaları devam eden muharip insansız uçak sistemi Bayraktar KIZILELMA’nın da geleceğin muharebe konseptlerine göre üretilmesi hedefleniyor. Agresif manevralarla hava-hava muharebesi icra edebilecek KIZILELMA, düşük radar kesitiyle öne çıkıyor. Kısa pistli gemilerden kalkış ve iniş kabiliyetine sahip olacak olan KIZILELMA, dahili mühimmat yuvasına da sahip olacak. Temel uçuş performans kriterleri arasında 5 Saat Havada Kalış Süresi, 1500 Kilogram Faydalı Yük Kapasitesi, 8.5 Ton Maksimum Kalkış Ağırlığı, 0.6-0.9 Mach Hız aralığı, 30.000 Feet Operasyonel İrtifa, 500 mil Görev Yarı Çapı yer alıyor.

Vestel Savunma firması tarafından Karayel taktik İHA sistemi ilk uçuşunu 30 Nisan 2014 tarihinde yapmıştır. Karayel İHA, 22.500 feet irtifaya kadar görev yapabilmekte, 70 kg'a kadar faydalı yük taşıyabilmekte, 20 saat havada kalabilmektedir. Bu ürünün ana kullanıcı ülkesi Suudi Arabistan’dır.

Öncelikle TSK için İHA geliştirip üreten Baykar Makina, TUSAŞ ve Vestel Savunma firmaları dışında birçok özel firma ve üniversite tarafından İHA sistemleri geliştirmeye yönelik çok önemli çalışmalar yapılmaya devam edilmektedir. 

Dr. Cemal BALIKÇI
Dr. Cemal BALIKÇI
Tüm Makaleler

  • 08.05.2024
  • Süre : 7 dk
  • 325 kez okundu

Google Ads