Büyüklüğün Bir Üst Sınırı Var mı?

Bir şey ne kadar büyük olabilir sizce?

Mesela bir ayakkabı? En yüksek numarası nedir ayakkabıların?

Ya da bir şapka? 

Meksikalıların o bildiğimiz hasır şapkaları oldukça büyük olur. Güneşten korusun diye yapılıyor sonuçta.

Tamam, giysidir, şapkadır, ayakkabıdır… bunların büyük ölçüde yapılanları oluyor.

Brezilya’da sanırım, festivali var, festivalde devasa kukla karakterler oluyor, onların üzerine giydirilmiş oldukça büyük ölçülerde olan giysiler var mesela.

Ama bir dağ büyüklüğünde bir giysi görmemişsinizdir herhalde hayatınızda. 

Her şeyin kendince bir mantıklı büyüklüğü oluyor.

***

Bu arada böyle diyorum da, çizme şeklinde ülke var bu dünyada.

Gerçi onun şekli sadece çizmeye benziyor.

Evet İtalya’dan bahsediyorum, o da harita üzerinde çizmeye benzer bir şekli var, yani gerçek bir çizme değil İtalya. 

Yukarılardan, uzaydan falan bakınca çizme şeklini görüyorsunuz. 

İtalya’da dolaşıyor olduğunuzda bir çizme üzerinde dolaşıyorsunuz diye algılamazsınız sonuçta.

İşlev olarak İtalya’ya bir çizmedir de diyemeyiz.

Brezilya’daki festivallerin kukla kahramanlarına giydirilen giysilere bile ne kadar giysi denir pek emin değilim.

Normal şartlarda eğer işlevine uygun kullanımı varsa o şeye işlevine uygun ad verilir.

Çizme ayağına giyiyorsan çizmedir. 

Çizme şeklinde koskoca bir heykel yapmış olsan o kocaman şey çizme değildir, heykeldir.

İşlev derken bundan bahsediyorum.

***

Gelelim baştaki soruya.

Bir şey ne kadar büyük olabilir?

Mesela dünyada tam tanımına uygun olan ve oldukça büyük olan şeylerden biri bir krater olabilir. 

Amerika Birleşik Devletleri’nde Arizona eyaletinde dünyanın en büyük meteor krateri varmış. 

Çapı 1200 metre! Derinliği de 180 metreymiş.

Daha büyük kraterler de vardı diye hatırlıyorum, ama bu tam bir krater görünümündeki en büyüğü olabilir.

***

Sonra büyük şeylerden bahsediyorsak dağlar var mesela, en yükseği Everest. Zirvesi 8849 metre.

Büyük okyanus var sonra. 165,2 milyon km2 yüzey alanı var. İçine 210 tane Türkiye sığar.

Dünyanın kendisi var sonra, bir gezegen olarak çok da büyük değil dünya tabii ki, ama bir insan için uçsuz bucaksız bir yer sonuçta.

Güneş sisteminde gezegenlerin en büyüğü Jüpiter. 

Çap olarak dünyanın 11 katı, kütle olarak dünyanın 318 katı. Hacim olarak oran ise çok daha büyük, içine 1320 tane dünya sığar. Çünkü Jüpiter dünya gibi bir taş küre değil. Aslında bir hidrojen bulutu Jüpiter. Merkezinde kayalık bir çekirdek var ve etrafında önce sıvı halde hidrojen ve helyum bulunuyor, onun etrafı da hidrojen gazı.

***

Ama gözümüzün önündeki şeylerden en büyüğü güneşin kendisi. 

Dünya ile değil de, Jüpiter ile karşılaştırırsak, güneş kütle olarak Jüpiter’in 1048 katı.

Peki güneş bir yıldız olarak evrendeki büyük yıldızlardan biri mi?

Hayır! 

Şu ana kadar evrende tespit edilebilmiş en büyük yıldız UY Scuti, yarı çapı güneşin 1708 katı. Güneş bu yıldız yanında küçücük bir nokta olarak kalıyor.

Daha gelişmiş teleskoplarla yarın belki de çok daha büyük yıldızlar keşfedilebilir. 

Belki de şimdiden keşfedilmiştir. Çünkü yapılan hesaplara göre evrende çok daha büyük yıldızların olması gerektiği düşünülüyor. 

Gözlemleyebildiğimiz evren sınırları dışında, quasi-star denilen bu UY Scuti’den bile çok daha büyük yıldızlar olduğu tahmin ediliyor.

Bu arada bir daha baktım internete, 2022 yılında sanırım UY Scuty’den daha büyük bir yıldız daha keşfedilmiş gözlenebilir evren içerisinde. Adı Stephonson 2-18. Güneşten yaklaşık 2150 kat daha büyük bir yıldız deniyor.

Tabii konu yıldızlar değil de galaksiler ise, aklımıza çok daha büyük bir şey geliyor. 

Sonuçta galaksiler yıldızlardan meydana gelmiş olan devasa yıldız toplulukları.

16 milyon ışık yılı genişliğiyle, şimdiye dek keşfedilen en büyük galaksiye Alcyoneus Galaksisi adı verilmiş.

***

Bunun sınırı yok. 

Nesnel kavramlar içinde en büyüğüne evren diyoruz. 

Tüm galaksileri de içine alan aklımızdaki en büyük nesnel şey evren kavramı herhalde.

Evet, büyük de, neye göre büyük? 

Artık neyi referans alıyorsanız. 

Evet, büyüklük ve küçüklük kavramları da göreceli kavramlar. 

Neye göre büyük ya da neye göre küçük? Bunu anlayabilmek için bir şeyleri referans almamız gerekiyor.

Ama elma ile armudu da birbiri ile karşılaştırmak mümkün değil sonuçta. Karıştırma şimdi elmayla armudu deriz ya.

Mesela yaşayan en büyük canlı dediğinizde  cevap ağırlığı 140 tonu geçebilen mavi balina oluyor. 

Hatta mavi balina gelmiş geçmiş en büyük, en ağır canlı bilindiği kadarıyla.

Dinozorlar zamanında yaşamış fosil kalıntıları bulunabilen en büyük canlı olan Argentinosaurus’un bile ağırlığının 90 ton kadar olduğu tahmin ediliyor. 

Yani mavi balina bu nesli tükenmiş dinozordan bile daha büyük bir canlı.

***

Güneş mi daha büyüktür? Mavi balina mı?

Soru mu bu şimdi? 

Güneşin daha büyük olduğu belli değil mi?

Aslında bu sorunun cevabı belli değildir. 

Çünkü tam da elma armut karşılaştırması bu soru.

Çünkü sorunun tam olarak anlaşılması için yeterli kriter sorunun içinde mevcut değil.

Neye göre daha büyük? Ne olarak daha büyük? 

Bir canlı olarak mı daha büyük?

Bir canlı olarak soruyorsanız yaşayan en büyük canlının mavi balina olduğunu söyledim zaten biraz önce. 

Güneş canlılık kriterlerine uymuyor neticede. İçinde bir sürü nükleer tepkime oluyor, hareket de ediyor, ama güneş bir canlı değil.

Yok soru kütleler bazında, ya da hacim olarak ve nesnel açıdan hangisi daha büyüktür olarak soruluyorsa, o zaman evet, güneş tabii ki bir mavi balina yanında çok daha büyüktür. Ama bu kriterin sorunun içinde belirtilmesi gerekir.

Sorduğumuz sorularda yeterli kriterlerin ve detayların olması lazım. Yoksa doğru cevabı veremezsiniz.

***

Ancak konusuna göre büyüklüğün ve küçüklüğün bir de oluru vardır. 

Oluru değil de aslında, kullanım amacına göre bugüne kadar üretilmiş bir maksimum büyüklüğü vardır da diyebiliriz.

Bir ayakkabıysa konu Venezuela'nın Maracay kentinde yaşayan Jeison Rodriguez'in ayakları 63 numaraymış mesela. Rodriguez'in ayakları 40 santimetreymiş. Benim karışımla neredeyse iki karış.

Dünyanın en büyük ayakkabı ölçüsü ise 75 numara ile Robert Wadlow'a aitmiş.

Bizde de büyük ayakkabılar üreten bir usta varmış. İstiklal Caddesi'ndeki Halep Pasajı'nda dükkanı bulunan Öncel Kalkan, 46 ile 57 arasında büyük numaralı ayakkabılar üretiyormuş. Bu numaraları ürettiğine göre bu numaralarda ayak ölçüsü olanlar bizde de var demek ki.

Konya’da ayakkabı ustası Zahit Okurlar tarafından yapılan 455 numara ayakkabı ise Guinness rekorlar kitabına girmiş.

Ayakkabılar üzerine bu bilgiler hoşuma gitti gerçekten. O yüzden bir yandan da paylaşayım istedim. 

Hayatın içinden bilgiler bunlar. Dursun aklınızın bir köşesinde.

***

Konumuz büyüklük kavramı olduğuna göre sadece nesnel değil de, biraz da manevi büyüklüklerden de bahsetmekte fayda var diye düşünüyorum.

En yüce gönüllü insan kimdir?

Var mıdır yüce gönüllü olmanın bir ölçüsü?

Ya sevgi? 

Var mıdır sevginin bir ölçüsü? 

Seni dünyalar kadar seviyorum!

Dünyalar kadar! Yani? Nasıl tarif edeceğimizi bilemediğimizde ne kadar çok sevdiğimizi böyle deriz.

Tersi de var tabii ki.

Çok kötüsün! Nasıl yani? Ne kadar kötüyüm? Çok işte… Kötü olmanın da bir ölçüsü yoktur.

O büyük bir insandır!

İnsan olmanın da büyüklüğü oluyor demek ki! 

Ama “En büyük başkan bizim başkan!” diye tezahürat sloganından bahsetmiyorum.

Net bir ölçüsü olmasa da kimilerine gerçekten büyük insan deriz. Çünkü büyük insanlardır onlar. 

Eskiden adam gibi adam da denirdi. Ya da adamsın, büyüksün de derdik. 

Bugünlerde ise bu cinsiyetçi söylemden vaz geçmeye başladı dünya. Artık insan kavramı var.

Büyük insan! Büyüksün! 

Bakın böyle daha güzel oluyor.

***

Bu büyüklük ölçüsü hepimize göre değişse de, biraz da yüce gönüllü olmakla ilişkilidir büyük insan olmak. 

Yüce gönüllü insanlara selam olsun buradan diyerek bitireyim.

Moskova’dan herkese sevgi ve saygılarımla.