Yaşayan Dil Değerimiz: Afganistan’da Özbek ve Türkmen Türkçesi

Özbek ve Türkmen Türkçesi’nin 2004 Afganistan Anayasasında resmiyet kazanmasının 22. yılı etkinliği, Dostum Vakfı tarafından, Ankara Keçiören Belediyesi Yunus Emre Kültür Merkezi Salonunda, 4 Ocak 2026 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Afganistan’ın eski Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı Mareşal Abdul Raşid Dostum’un çocukları Batur Dostum, Muhammed Yar Dostum ve Raile Dostum ortaklaşa ev sahipliği yaptılar.

Organizasyonun düzenlenmesinde iş adamı Said Harun Sadaat’ın katkıları olmuştur. Etkinliğe, Afganistan Cevizcan İl İmar Ekibi- NATO eski Eğitim Danışmanı sıfatımla davet edilmekten onur duyduğumu ifade etmek isterim. Etkinlikte, Afganistan’da görev yapmış eski bakanlar, eski Valiler, eski Milletvekilleri, Afganistan Junbesh Partisi Başkan Yardımcısı Gül Muhammed Erkin, Vahdat İslami Mardum Afganistan Parti Temsilcisi Qader Eskandari, Afganistan Eski Ulusal Güvenlik Danışman Yardımcısı Enver Sadat, Afganistan Junbesh Partisi Siyasi Komite Üyesi Abdülhamid Muradi, MAKÜ İlahiyat Fakültesi İslam Tarihi ve Sanatları Bölümü ABD öğretim görevlisi Doç.Dr. İzzetullah Zeki, Afganistan’da görev yapmış üst düzey eski bürokratlar yanında Türkiye’de master ve doktora eğitimlerini tamamlamış 50’den fazla uzman-akademik personel, Afgan ve Türk vatandaşları, Türk Dil Kurumu Başkan Yardımcısı Harun Şahin ve Göç İdaresi eski başkanlarından Gökhan Akyıldız hazır bulundular.

Afgan millî marşında 14 etnik grup var.

Afganistan’da 2011 yılında eğitim danışmanı olarak göreve başladığımda dikkatimi çeken ilk husus, Afganistan Millî Marşı’nda Afganistan’da yaşayan 14 etnik grubun isminin geçmesiydi. Bunlar: 1. Peştun, 2. Tacik, 3. Hazara, 4. Özbek, 5. Türkmen, 6. Beluç, 7. Peşayi, 8. Nuristani, 9. Aymak, 10. Arap, 11. Kızılbaş, 12. Gucer, 13. Brahui, 14. Hindki’lerin isimleri Afgan Milli Marşı’nda yer almaktadır.

Afganistan’da resmi diller

2004 Afganistan Anayasasının 16. Maddesi hükümlerine göre; Afganistan genelinde iki resmi dil kabul edilmiştir. Birinci resmi dil Peştunca, ikinci resmi dil Darice’dir. Aynı zamanda, konuşulan bölgelere göre Özbekçe ve Türkmence başta olmak üzere Beluçça, Paşayice, Nuristanice, Pamiri dilleri Bölgesel resmi diller arasında yerini almıştır.

Dostum Vakfı Başkanı Raila Dostum’un Açılış Konuşması

Raila Dostum yaptığı açılış konuşmasında;

“Dil sadece bir iletişim aracı değildir. Dil, konuşan halkları millet yapan, milletleri bir arada tutan en önemli yapı taşıdır. Özbek ve Türkmen Türkçesinin resmi diller arasına alınması kolay olmamıştır. Özbek ve Türkmen Türkçesi konuşan Türk soyluların sabırla, dirençle, fedakârlıkla ve ağır bedeller ödeyerek aldığı bu hak resmiyet kazanmıştır. Bunda Afganistan’ın eski Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı Mareşal Abdul Raşid Dostum’un verdiği çetin mücadelenin önemi büyüktür. Afganistan’daki uygulamada Özbekçe ve Türkmenceye gereken önem verilmemiştir. Yeterli ve nitelikli öğretmen yetiştirilmemiş ve görevlendirilememiştir. Ders kitabı ve yardımcı ders kaynakları devletçe temin edilmemiştir. Hepimiz biliyoruz ki, Özbekçe ve Türkmen Türkçesini yaşatmak ve korumak görevimizdir.” ifadelerine yer vermiştir.

Diğer konuşmacılar dilin önemi, Türkçeye hizmetin Türklüğe ve İslam’a hizmet olduğunu, Afganistan’da yaşayan Türk soyluların Türk tarihindeki yeri ve günümüzdeki önemini vurguladılar.

Batur Dostum’un Kapanış konuşması

Kapanış konuşmasını Cünbiş-i Milli İslam Afganistan Parti Başkanı ve Dostum Vakfı Kurucu Başkanı Batur Dostum yaptı. Batur Dostum, “Afganistan’da eşit ve onurlu yurttaşlık için mücadele ettiklerini, 1992 yılında Komünizmin, 2021 yılında büyük bir komplo ile Taliban’nın geldiğini. Afganistan’ın Uluslararası bir terör örgütüne teslim edildiğini, Afganistan’daki Taliban yönetimi tarafından geçen aylarda Cevizcan ve Semangan Üniversitelerindeki Türkçe tabelaların kaldırıldığını, milli şahsiyetimiz Ali Şir Nevai’nin büstünün yıkıldığını, Cesur lider Mareşal Dostum’un karargâhları okul ve üniversite dönüştürdüğünü, Taliban yönetiminin Türk soyluların yaşadığı Kuzey Afganistan’daki şehir ve köylere diğer bölgelerden Peştunları getirerek yerleştirdiğini,  yaşadıkları bu toprakların gerçek sahibinin Türk soylular olduğunu, Cümbüş Partisini bölmek için gayretler görüldüğünü, baskı ve tehditler alınmış olsa da Afganistan Türklüğüne, Afgan halkına hizmetten geri durmayacaklarını” ifade etti.

Afganistan’da Turan sevdalısı bir lider…

Afganistan’da yaşayan Türkmenlerin manevi lideri konumunda olan ve 30 Eylül 2019 tarihinde vefat eden Kızılayak Halifesi olarak ta bilinen, iki dönem parlamentoda milletvekilliği yapan Abdülkerim Mahdum’un Afganistan'daki okullarda Türk dilinde eğitim verilmesini ve Afgan Milli Radyosu'nda, Türkmen ve Özbek dilinde ikişer saat yayın yapılmasını sağladığını belirtmeden geçemeyeceğim.

Görev yaptığı yıllarda Afganistan

Afganistan’da eğitim danışmanı olarak görev yaptığım 2011-2014 yılları arasında Afganistan’daki Haftalık Ders Dağıtım çizelgelerini inceleme fırsatım oldu.

Afgan Eğitim Sisteminde Temel Eğitim 2 kademeden oluşmaktadır. 1, 2, ve 3. Sınıflar Birinci Devreyi; 4, 5 ve 6. Sınıflar ikinci devresini oluşturmaktadır. Orta Okulu 7, 8 ve 9. Sınıflardan; Lise seviyesi 10, 11 ve 12. Sınıflardan oluşmaktadır. Haftalık Ders Dağıtım Çizelgesinde Birinci Resmi Dil; Temel eğitim 1. devrede 6’şar, ikinci devrede 5’er, Ortaokul seviyesindeki sınıflarda 3’er, Lise sınıflarında ise 2’şer saat şeklinde verilmekteydi. İkinci Resmi Dil; Temel eğitim 1. devresinde yok, ikinci devrede haftada 3, Orta ve Lise sınıflarında da 3’er saat verilmekteydi.

Haftalık Ders Dağıtım Çizelgesinde 3. Resmi dil, Dil dersleri arasında yerini almış ancak haftada kaç saat verilecekleri çizelgede gösterilmemiş. Ancak ders çizelgesinin altındaki açıklamada bu hususa açıklık getirilmiştir:

Bölgesel resmi diller, ait olduğu bölgelere göre aşağıdaki gibi verilecektir. Temel Eğitimin birinci ve ikinci devrelerinde (1-6. Sınıflar) da normal derslerin yanı sıra haftada 3 saat, Ortaokul (7.-9. Sınıflar) da normal derslerin yanı sıra haftada 2 saat verilecektir. Lise 10 sınıfta normal derslerin yanı sıra haftada 2 saat verilecektir, 11 ve 12. Sınıflarda yok görülmekteydi. Peştuncayı birinci dil olarak kabul eden öğrenciler, Dariceyi ikinci dil olarak seçmeleri bekleniyordu. Yabancı dil eğitim dersleri ilgili Eğitim Müdürlüklerince Bakanlık istişaresiyle belirlenmesi gerekiyordu.

Türkiye’nin TİKA aracılığı ile Afganistan’da yaptığı çeşitli seviyelerdeki 48 okulda Özbek ve Türkmen Türkçesiyle eğitim öğretim yapılmaktaydı. O dönemde kız çocukları da okula gidebilmekteydi.

Türklüğe, Türkçemize hizmet edenleri saygı ve minnetle anıyorum. Tanrı Türkü korusun ve yüceltsin…