Ağır Avcı Konseptinin Zirvesi: P-47 Thunderbolt

İkinci Dünya Savaşı hava muharebeleri incelendiğinde, Republic P-47 Thunderbolt, hem heybetli fiziksel yapısı hem de eşsiz dayanıklılığı ile özgün bir konuma sahiptir. Tasarımı itibarıyla tek motorlu ve tek kişilik bir avcı uçağı olmasına karşın, belirli konfigürasyonlarda yüklü ağırlığı 10 tonu aşan bu devasa hava aracı, döneminin müttefik ve düşman unsurları arasında adeta bir "behemot" etkisi yaratmıştır.

Kapak görselinde dönemin roundelleri ile boyanmış Türk Hava Kuvvetlerine ait P-47D Thunderbolt

P-47 Thunderbolt, havacılık tarihinde hem saygı hem de hayranlıkla anılan bir mirasa sahiptir. Uçağın karakteristik, geniş ve namluyu anımsatan gövde yapısı, pilotları ve yer ekipleri tarafından "Jug" (testi/sürahi) lakabıyla özdeşleşmiştir. Bu ifade, başlangıçta alaycı bir üslup taşısa da, zamanla uçağın muharebe sahasındaki tartışılmaz başarısı ve sağlamlığı sayesinde bir hürmet sembolüne dönüşmüştür.

P-47’yi döneminin diğer avcı uçaklarından ayıran temel özellikler şu başlıklar altında toplanabilir:

-Olağanüstü Dayanıklılık: Yapısal bütünlüğü, ağır hasar aldığı durumlarda dahi pilotunu güvenli bir şekilde üssüne geri getirebilmesine imkân tanımıştır. Bu özellik, uçağın hayatta kalma kabiliyetini (survivability) en üst seviyeye taşımıştır.

-Ağır Ateş Gücü: Sahip olduğu mühimmat kapasitesi ve monteli silah sistemleri, uçağı yalnızca bir avcı değil, aynı zamanda son derece etkili bir yakın hava desteği (close air support) platformu haline getirmiştir.

-Çok Yönlülük: Yüksek irtifalarda gösterdiği üstün performansın yanı sıra, yer hedeflerine yönelik taarruzlarda da sergilediği kararlılık, uçağın stratejik değerini pekiştirmiştir.

Republic P-47 Thunderbolt, sadece aerodinamik bir mühendislik harikası değil; aynı zamanda II. Dünya Savaşı’nın zorlu koşullarında geliştirilmiş en güvenilir ve ölümcül silah sistemlerinden biridir. "Jug" (testi/sürahi) lakabının ardında yatan devasa güç ve sarsılmaz yapı, modern havacılık tarihinin en ikonik platformlarından biri olarak tescillenmiş; Thunderbolt’u sıradan bir avcı uçağı olmaktan çıkarıp, savaşın seyrini değiştiren bir güç çarpanı konumuna yükseltmiştir. Bu yazıda, P-47 Thunderbolt’u döneminin en başarılı hava platformlarından biri kılan tasarım kriterlerini ve muharebe etkinliğini değerlendireceğiz. 

1.Bölüm Tasarımın Genetiği ve Stratejik Paradigma Değişimi 

P-47 Thunderbolt bir boşlukta doğmamış; Republic (ve selefi Seversky) firmasının önceki tasarımlarının birikimi üzerinde yükselmiştir. Seversky P-35 ve P-43 Lancer modelleri, Thunderbolt'un başarısını mümkün kılan teknik birer basamak olarak işlev görmüştür. Bu süreklilik, mühendislik risklerini minimize ederken, yüksek irtifa performansı ve iniş takımı mekanizması gibi kritik bileşenlerin olgunlaşmasını sağlamıştır.

Bu evrimsel süreçte iki temel mühendislik unsuru öne çıkmaktadır:

1. İniş Takımı Mekanizması: 1936 model P-35, ABD Ordusu'nun geri çekilebilir iniş takımına sahip ilk tek koltuklu avcısıydı, ancak tekerlekler basitçe arkaya doğru yarım çekiliyordu. XP-41 ve P-43 modelleriyle birlikte tekerleklerin içe doğru katlandığı modern yapıya geçilmiş, bu altyapı P-47'nin 13.000 lbs'i aşan brüt ağırlığını taşıyacak sistemin temelini oluşturmuştur.

2. Turbosüperşarj Yerleşimi: P-43A modelinde kullanılan "aft ventral" (arka alt gövde) turbosüperşarj yerleşimi, P-47'nin karakteristik iç mimarisinin öncüsüdür. Bu yerleşim, motor ile süperşarj arasındaki karmaşık kanal sisteminin yönetilmesini sağlamış ve pilot kabininin konumsal avantajını korumuştur.

Aşağıdaki tablo, bu teknik evrimin boyutlarını ve XP-47B prototipinin üretim öncesi verilerini sunmaktadır:

Bu teknik miras, P-47'nin kalbini oluşturan devasa güç ünitesinin entegrasyonu için gerekli altyapıyı sağlamıştır.

Stratejik Paradigma Değişimi: Hafif Tasarımdan "Dev" Konseptine Geçiş

Havacılık tarihinin en kritik dönemeçlerinden biri, Alexander Kartveli ve Republic mühendislik ekibinin, 1940'ların başında hakim olan "hafif ve çevik avcı" doktrinini radikal bir kararla terk etmesidir. Dönemin hava muharebesi trendleri, Allison V-1710 gibi sıvı soğutmalı motorlarla güçlendirilen ince yapılı uçaklara odaklanırken, Kartveli bu yaklaşımın Avrupa semalarındaki sert gerçeklikler karşısında yetersiz kalacağını öngörmüştür. Bu stratejik öngörü, P-47'nin "behemot" (dev yaratık) olarak anılacak devasa gövde yapısının temelini atmış; sadece bir uçak değil, yüksek irtifada hakimiyet kurabilen ve yapısal bütünlüğüyle pilotunu koruyan dayanıklı bir silah sistemi vizyonunu ortaya koymuştur.

Bu evrim sürecinde, başlangıçta planlanan XP-47 ve XP-47A modelleri, sıvı soğutmalı motor tercihleri nedeniyle hiçbir zaman hayata geçemeyen "kağıt üzerindeki uçaklar" olarak kalmıştır. Wright Field'da 1940 yaz aylarında gerçekleşen tarihi toplantı, mevcut P-43 ve XP-44 tasarımlarının, Avrupa'daki çatışmalardan elde edilen tecrübeler ışığında zırh ve silah yükü açısından "yetersiz"  kalacağını tescillemiştir. Kartveli, 1.400 beygir gücündeki mevcut radyal motorların, planlanan zırh artışını ve ağır mühimmat yükünü taşıyamayacağını analiz ederek, tasarımı tamamen 2.000 beygir gücündeki devasa Pratt & Whitney R-2800 radyal motoru etrafında yeniden şekillendirmiştir. Saf güç ve pilot bekasını merkeze alan bu yeni "XP-47B" vizyonu, uçağın karakterini belirleyen en önemli mühendislik kararı olmuştur.

Önemli Çıkarım: Neden bu kadar ağır bir gövde seçildi? Birincisi, devasa R-2800 motoru ve karmaşık turbosüperşarj sistemini taşıyabilmek için. İkincisi ise ateş gücü: RAF (Kraliyet Hava Kuvvetleri) uçakları kanatlarında dört adet makinalı tüfek taşırken, P-47 sekiz adet "kaslı" Amerikan M-2 .50 kalibrelik makinalı tüfekle donatılmıştı. Bu, havada tam bir "ölümcül ateş perdesi" yaratmak anlamına geliyordu.

Tasarımın büyüklüğü, beraberinde o güne kadar görülmemiş bir güç ihtiyacını getirdi.

2. Bölüm Güç ve Mühendislik Mimarisi

Uçağın "Jug" (testi/sürahi) lakabını almasını sağlayan fiziksel ve mekanik bileşenlerin kısaca analizi.

R-2800 Motoru ve Turbosüperşarj Mucizesi

P-47’nin başarısının temelinde Pratt & Whitney R-2800 radyal motoru yatar. Bu motor, uçağa sadece güç değil, aynı zamanda eşsiz bir hayatta kalma kabiliyeti de sağlıyordu.

-Beygir Gücü: 2.000 HP ve üzeri güç üretebilen bu motor, 10 tonluk gövdeyi 400 mil/saat hızın üzerine taşıyabiliyordu.

-Dayanıklılık: P-47’nin güç merkezi olan hava soğutmalı radyal motor konfigürasyonu, döneminin sıvı soğutmalı sistemlerine kıyasla muharebe sahasında kayda değer bir direnç sergilemiştir. Özellikle Pratt & Whitney R-2800 "Double Wasp" motoru, olağanüstü yapısal dayanıklılığı ile öne çıkmıştır. Nitekim, Ninth Air Force tarafından hazırlanan teknik raporlar, bu motorun silindir duvarlarında "orta dereceli korozyon" (paslanma) bulunmasına rağmen operasyonel faaliyetini herhangi bir mekanik arıza yaşamadan sürdürebildiğini doğrulamaktadır.

Uçağın operasyonel başarısının ardında yatan temel faktörler iki ana başlıkta toplanabilir:

1) Balistik Hasar Toleransı: Hava soğutmalı radyal mimari, sıvı soğutmalı motorlarda bulunan ve düşman ateşiyle kolayca devre dışı kalabilen soğutma sıvı boruları, radyatörler ve pompa sistemleri gibi hassas bileşenlere sahip değildir. Bu durum, motorun muharebe hasarına karşı doğal bir dirence sahip olmasını sağlamıştır.

2) Yapısal Bütünlük ve G-Yükü Mukavemeti: Uçak gövdesinin tasarımı, yüksek G-yükü manevraları altında yapısal bütünlüğü koruyabilecek kadar sağlam (robust) bir mühendislik yaklaşımıyla geliştirilmiştir.

Sonuç olarak, R-2800 motorunun sunduğu üstün hasar direnci ile hava gövdesinin yapısal dayanıklılığı, P-47'ye rakipsiz bir "hayatta kalma kabiliyeti" (survivability) kazandırmıştır. Bu özellikler, Thunderbolt’u sadece bir avcı uçağı olmaktan çıkarıp, zorlu muharebe koşullarında dahi görevini tamamlayabilen, güvenilir bir stratejik varlık konumuna taşımıştır.

-İrtifa Performansı: Republic P-47 Thunderbolt, temel tasarım gereksinimleri doğrultusunda, özellikle 26.000 ile 30.000 fit irtifa aralığında icra edilen stratejik bombardıman refakat görevleri için optimize edilmiştir. Bu operasyonel kabiliyetin merkezinde, uçağın gövde arkasına entegre edilmiş olan gelişmiş turbosüperşarj sistemi yer almaktadır.

Bu sistemin sağladığı temel avantajlar şunlardır:

1) İrtifa Performansı : Turbosüperşarj ünitesi, atmosferik yoğunluğun ciddi oranda düştüğü yüksek irtifalarda dahi motorun emme manifoldu basıncını (manifold pressure) koruyarak, motorun nominal çıkış gücünü muhafaza etmesini sağlamıştır.

2) Stratejik Üstünlük: Söz konusu teknik entegrasyon, P-47’ye "ince hava" olarak tabir edilen yüksek irtifa koşullarında dahi maksimum verimlilik ve operasyonel devamlılık kazandırmıştır.

Sonuç olarak, P-47’nin bu aerodinamik ve mekanik bütünlüğü, uçağın sadece bir avcı platformu olmanın ötesine geçmesini sağlamış; onu müttefik bombardıman uçaklarının korunmasında vazgeçilmez bir hava üstünlüğü aracı konumuna taşımıştır.

Sadece güç değil, aynı zamanda pilotu koruyan "akıllı" teknolojiler de bu uçağı eşsiz kılıyordu.

Savaşın İçinde: "Hit-and-Dive" Taktikleri ve Olağanüstü Dayanıklılık

Avcı Grubu’nun ve 28 hava zaferine sahip efsane pilot Francis Gabreski’nin elinde P-47, bir avcıya dönüştü. Uçağın ağırlığı, Luftwaffe’nin hafif ve manevra kabiliyeti yüksek uçaklarına karşı dezavantaj değil, bir silaha dönüştürüldü: 

"Hit-and-Dive" (Vur ve Dal)

Uçağın muazzam ağırlığı, dalış hızında ona kimsenin yetişememesini sağlıyordu. 1 Aralık 1942 tarihli bir Republic Aviation basın bülteninde, iki pilotun dalışta 725 mil/saat hıza ulaşarak ses duvarını aştığı iddia edilmişti. Ancak bilimsel gerçeklik, bunun bir "transonik" fenomen olduğunu ve uçakların bu hızlarda kontrol yüzeylerinin kilitlendiğini (compressibility) göstermektedir.

Pilotlara Dalıştan Çıkmak için Verilen Prosedür:Eğer uçak bu kritik hızlarda "nose-heavy" (burun ağır) hale gelirse:

1. Kumanda koluna (stick) güçlü bir kendinize doğru çekin.

2. Elevatör trimini asla kullanmayın (şiddetli çıkışlara neden olabilir).

3. Burnun kalkması için gücü ; gazı artırın, asla kesmeyin.

Silah Gücü ve Yapısal Gelişim: XP-47B'den P-47C'ye

P-47 Thunderbolt’un operasyonel ağırlığı, tam yüklü konfigürasyonda 10 tonu aşan bir "behemot" karakteri sergilemesine neden olmuştur. Ancak bu devasa kütle, uçağın sunduğu muazzam ateş gücü ve yüksek yapısal bütünlük ile stratejik bir dengeye oturtulmuştur. Uçağın baş tasarımcısı Kartveli, P-47’nin hava muharebelerindeki etkinliğini maksimize etmek amacıyla kanat yapısına sekiz adet .50 kalibre M-2 ağır makineli tüfek entegre etmiştir.

Bu yoğun silah sisteminin uçağın aerodinamik yapısına entegrasyonu, ciddi bir mühendislik zorluğunu beraberinde getirmiştir:

-Mühimmat Yönetimi: Sekiz adet ağır makineli tüfeğin ve bunlara ait mühimmat kutularının kanat içine yerleştirilmesi, sınırlı bir hacim sorunu yaratmıştır.

-Staggered (Kademeli) Dizilim: Mühimmat besleme kanallarının (feed chutes) birbirini engellemeden çalışabilmesi ve atış sürekliliğinin korunması amacıyla, silahlar "kademeli" bir düzende yerleştirilmiştir.

-Aerodinamik Optimizasyon: Bu mühendislik çözümü sayesinde, kanat kalınlığında bir artışa gidilmeden (dolayısıyla sürtünmeyi minimize ederek) sekiz ağır makineli tüfek ve yüksek kapasiteli mühimmatın platforma kazandırılması mümkün kılınmıştır.

P-47'nin tasarımındaki bu titiz mühendislik yaklaşımı, uçağın sadece bir avcı uçağı olarak değil, aynı zamanda savaş alanında rakipsiz bir ateş gücü platformu olarak konumlanmasını sağlamıştır. "Jug" olarak bilinen bu gövde tasarımı, ağır silah yükünü aerodinamik verimlilikle birleştirerek, Thunderbolt’u II. Dünya Savaşı’nın en ölümcül ve dayanıklı hava savunma unsurlarından biri haline getirmiştir.

Republic P-47 Thunderbolt, operasyonel etkinliğini destekleyen yüksek mühimmat taşıma kapasitesiyle dönemin diğer avcı uçaklarından ayrılmaktadır. Uçak, standart konfigürasyonunda toplam 3.400 adet .50 kalibre mühimmat ile teçhiz edilmiştir.

Bu ateş gücünün teknik dağılımı ve kapasite yapısı şu şekilde yapılandırılmıştır:

-Silah Sistemi: Kanatlara simetrik olarak yerleştirilmiş toplam 8 adet M2 Browning ağır makineli tüfek (her kanatta 4 adet).

-Birim Kapasite: Her bir makineli tüfek, 425 adet mermiden oluşan mühimmat besleme haznesine sahiptir.

-Toplam Mühimmat Yükü: 8 x 425  = 3.400 adet mermi

Söz konusu mühimmat kapasitesi, P-47’nin yalnızca hava üstünlüğü görevlerinde değil, aynı zamanda uzun süreli yakın hava desteği ve yer taarruz görevlerinde sergilediği yıkıcı performansın temel dayanağını oluşturmuştur. Bu yüksek mühimmat yoğunluğu, uçağın muharebe sahasında "ateş gücü sürdürülebilirliği" açısından belirgin bir üstünlük sağlamasına olanak tanımıştır.

XP-47B prototipinden seri üretim P-47C modeline geçişte yapılan iyileştirmeler, bir baş tasarım mühendisinin ağırlık merkezi (CG) yönetimine verdiği önemi göstermektedir:

-Ağırlık Merkezi (CG) Yönetimi: Burundaki ağır silahlar ve zırhın yarattığı CG kaymasını telafi etmek amacıyla motor yuvası (engine mount) 8 inç öne uzatılmıştır. Bu değişiklik, uçağın toplam uzunluğunu 36 ft 1 inç'e çıkarırken manevra kabiliyetini ve uçuş stabilitesini belirgin şekilde iyileştirmiştir.

-Yapısal Sertlik: Kontrol yüzeylerinin kumaş kaplamadan tamamen metal kaplamaya dönüştürülmesi, uçağın özellikle yüksek hızlardaki tepkiselliğini artırmış ve kumaş yırtılma riskini ortadan kaldırmıştır.

Bu yapısal sağlamlık ve metal kaplama yüzeyler, uçağın transonic bölgeye girişindeki aerodinamik streslere dayanabilmesi için zorunlu bir evrimdir.

Görünmez Göz: AN/APS-13 Kuyruk Uyarı Radarı ve "Check Six"

Askeri havacılıkta "Check Six" (Saat Altını Kontrol Et) komutu, bir pilotun arkasından gelebilecek en büyük tehlikeyi simgeler. P-47, pilotun "arkasını görmesini" sağlamak için AN/APS-13 radarı ile donatılmıştı.

Vurgulu Bilgi Kutusu: AN/APS-13 Radar Özellikleri

-Menzil: 800 yarda içindeki tehditleri algılar.

-Kapsama: 60° yatay ve 90° dikey koni açısı.Kritik Sınırlama: Yerden gelen parazitler (spurious radiation) nedeniyle, sistem 800 yarda altındaki irtifalarda kullanılamaz durumdaydı.

-Uyarı: Tehdit algılandığında kokpitte kırmızı bir ışık yanar ve alarm çalar.

Kritik Sınırlama: Yerden gelen parazitler (spurious radiation) nedeniyle, sistem 800 yarda altındaki irtifalarda kullanılamaz durumdaydı.

Teknolojik donanım, savaş alanındaki sert gerçeklerle birleştiğinde P-47 gerçek bir efsaneye dönüştü.

3. Bölüm Transonik Sınırlar ve Operasyonel İterasyonlar (D, J, M, N Serileri)

P-47'nin yüksek ağırlığı ona muazzam bir dalış performansı kazandırmış, ancak bu durum uçağı "compressibility" (sıkıştırılabilirlik) fenomeniyle yüz yüze getirmiştir. 1942'de 725 mph hıza ulaşıldığına dair iddialar ses bariyerinin aşıldığı spekülasyonlarına yol açsa da, bu aslında transonic bölgeye girişin bir sonucudur. Bu aşamada kontrol sopasının sertleşmesi (stiffening) ve uçağın burun aşağı "tuck-under" eğilimi göstermesi, pilotlar için ölümcül bir risk oluşturmuştur.

Mühendislik ekibi, bu sorunları ve değişen savaş ihtiyaçlarını karşılamak için sürekli iterasyonlar geliştirmiştir:

-P-47D: 6.315 adetle en çok üretilen modeldir; "bubble canopy" ile pilot görüşü iyileştirilmiş, su enjeksiyon sistemiyle motor gücü artırılmıştır.

-XP-47J: Ağırlık azaltma programı ile 500+ mph hıza ulaşmayı hedefleyen deneysel bir modeldir.

-P-47M: Alman jetlerine karşı koyabilmek için 2.500 beygirlik R-2800C motoru ve CH-5 turbosüperşarj ile donatılmıştır.

-P-47N: Pasifik görevleri için kanat açıklığı 18 inç artırılmış ve menzil için devasa yakıt kapasitesine kavuşturulmuştur. Not: P-47N, kanat içindeki büyük yakıt tankları nedeniyle diğer modellerdeki gibi "dalış kanatçıkları" (dive flaps) ile donatılamamıştır.

Mühendislik Mirasının Değerlendirilmesi ve Sonuç

P-47 Thunderbolt projesi, havacılık tarihinde maliyet-etkinlik ve mühendislik pragmatizminin en başarılı örneklerinden biridir. 15.683 adetlik toplam üretim hacmiyle Amerika'nın en çok üretilen avcı uçağı unvanını alan bu platform, birim maliyetlerin 1941'deki 113.246 dolardan 1945'te 83.001 dolara düşmesiyle lojistik bir başarıya da imza atmıştır.

Alexander Kartveli'nin başarısı, XP-47F modelinde test edilen ancak çok dar üretim toleransları gerektirdiği için performansı artıramayan "laminar flow" (laminer akış) kanat gibi riskli teknolojiler yerine, kanıtlanmış kaba güce ve yapısal sağlamlığa odaklanmasından gelmektedir. P-47'nin başarısı şu üç teknik temele dayanmaktadır:

-İrtifa Performansı: Turbosüperşarj ve R-2800 entegrasyonu sayesinde 30.000 feet üzerinde korunan motor gücü.

-Yıkıcı Ateş Gücü: Sekiz adet .50 kalibre makinelinin staggered yerleşimiyle sağlanan kesintisiz mühimmat beslemesi.

-Operasyonel Beka: Radyal motorun hasar toleransı ve uçağın yüksek G yüklerine dayanabilen yapısal bütünlüğü.

Thunderbolt, "hafif uçak" trendine direnerek mühendislikte "büyük ve güçlü" olmanın operasyonel bir zafer yaratabileceğini kanıtlamış bir endüstriyel abidedir.

P-47 Thunderbolt: Türk Hava Kuvvetleri’ndeki Hizmet Serüveni

İkinci Dünya Savaşı’nın en ikonik hava platformlarından biri olan Republic P-47 Thunderbolt, ilk uçuşunu 6 Mayıs 1941 tarihinde gerçekleştirmiş ve dünya genelinde toplam 15.683 adetlik üretim hacmiyle havacılık tarihinde müstesna bir yere sahip olmuştur. Bu platform, II. Dünya Savaşı’nın ardından Türk Hava Kuvvetleri’nin  envanterine giren en önemli piston motorlu avcı-bombardıman uçaklarından biri olmuştur.

Türkiye’deki Operasyonel Süreç

ABD askeri yardım programı kapsamında, 1948 yılında toplam 180 adet P-47D varyantı Türk Hava Kuvvetleri envanterine dahil edilmiştir. Bu uçaklar başlangıçta 9., 5. ve 8. Hava Alayları bünyesinde teşkilatlandırılmıştır. 1951 yılında Türk Hava Kuvvetleri’nin gerçekleştirdiği kapsamlı reorganizasyon ile birlikte "Hava Üsleri" sistemine geçilmiş ve P-47 uçaklarının konuşlandırılması şu şekilde yeniden düzenlenmiştir:

-5. Hava Üssü: 151. ve 152. Filolar

-8. Hava Üssü: 181. ve 182. Filolar

-9. Hava Üssü: 191. ve 192. Filolar

Jet Dönemine Geçiş ve Envanterden Çıkarılma

P-47 Thunderbolt uçakları, Türk havacılık tarihinde radyal  motor  teknolojisinden jet teknolojisine geçişte bir "köprü uçak" (transition aircraft) vazifesi görmüştür. Ancak, havacılık teknolojisindeki hızlı gelişim neticesinde bu uçakların envanterdeki aktif hizmet süreleri oldukça kısa olmuştur.

1952 yılı itibarıyla F-84G jet avcı uçaklarının envantere girmeye başlamasıyla birlikte P-47’lerin kademeli olarak görevleri devretmesi süreci hız kazanmıştır. Bu modernizasyon faaliyetlerinin bir sonucu olarak, envanterdeki son P-47D platformları 1954 yılında uçuş ömürlerini tamamlayarak görev dışı bırakılmıştır.

Sonuç olarak, P-47 Thunderbolt, Türk Hava Kuvvetleri’nin modernize edilme sürecinde kritik bir rol oynamış; sağladığı operasyonel tecrübe ile Türk jet havacılığının temellerinin atıldığı o kritik geçiş dönemine damgasını vurmuştur.

Kaynakça

1) https://www.tayyareci.com/v2/digerucaklar/turkiye/1923ve50/p47thunderbolt.asp.html

2)https://forum.dcs.world/topic/261089-dcs-p-47d-thunderbolt-livery-competition/page/10/

3) Johnsen, Frederick A. Republic P-47 Thunderbolt. Cilt 23, WarbirdTech Series. North Branch, MN: Specialty Press, 1999