F-104 Starfighter'ın Teknik Evrimi, Küresel Envanterleri ve Lojistik Anatomisi (Bölüm 4)

F-104 Starfighter’ın operasyonel tarihindeki en karanlık sayfayı oluşturan "Dul Bırakan" (Widowmaker) trajedisi, uçağın radikal tasarım felsefesi ile Soğuk Savaş’ın dayattığı ağır görev tanımları arasındaki amansız çelişkinin en acı faturasıydı. Kelly Johnson'ın gökyüzünde Mach 2 süratle düz hat üzerinde süzülecek minimalist bir önleme uçağı olarak çizdiği bu "insanlı füze", Avrupa'nın kapalı ve sisli semalarında tonlarca bomba yüküyle alçak irtifa görevlerine zorlanmanın ve aşağı doğru fırlayan ölümcül C-2 koltuğunun bedelini onlarca genç pilotun hayatıyla ödetti. Yaşanan kaza kırım trajedileri ve ardından gelen siyasi-finansal skandallar, uçağın adını askeri havacılık tarihine trajik bir vizyon olarak kazısa da Starfighter’ın hikayesi sadece kayıplardan ve gölgelerden ibaret değildi. Yaşanan tüm yapısal krizlere ve lojistik zorluklara rağmen F-104, doğru doktrinle, yetenekli ellerde ve kendi tasarım doğasına uygun muharebe şartlarında Soğuk Savaş'ın en ölümcül ve caydırıcı süpersonik avcılarından birine dönüşmeyi de başardı. 

7. BÖLÜM: Muharebe Performansı, Varyantlar ve Uzay Testleri

Yedinci bölümde, " F-104'ün askeri tarihe geçen muharebe performanslarına odaklanılarak, uçağın sıcak çatışma koşullarında sergilediği kabiliyetler ve operasyonel geçmişi masaya yatırılacaktır." 

Kapak fotoğrafında 1965 yılında Tonkin Körfezi üzerinde 'MiGCAP' görevi yapan iki F-104C'nin (en yakındaki 57-0928 ve 56-0912) nadir bir görüntüsü. 57-0928, 1 Ağustos 1966'da düşürüldü ve ABD Hava Kuvvetleri Kaptanı John Charles Kwortnik hayatını kaybetti. (Fotoğraf USAF)

Yüksek İrtifa Avcısından Av-Bombardıman Rolüne: F-104 Starfighter'ın Güneydoğu Asya Görevleri (1965-1967)

F-104 Starfighter, USAF bünyesindeki görece kısa aktif hizmet süresinde Vietnam Savaşı'na katılarak, uçağın başlangıçtaki tasarım felsefesinin ötesine geçen görev profillerinde sınırlı ancak dikkate değer bir rol oynamıştır. Bu operasyonel süreç, uçağın taktik avcı varyantı olan tek kişilik F-104C'lerin iki ayrı konuşlanma dönemi etrafında şekillenmiştir.

Arka Plan ve İlk Konuşlanma (Bahar 1965 - Sonbahar 1965)

USAF'a yapılacak çok rollü F-4D Phantom teslimatlarındaki gecikmelerin yarattığı taktiksel boşluğu doldurmak amacıyla, 479. Taktik Avcı Kanadı'na (479th TFW) bağlı 435. Taktik Avcı Filosu, Mart-Nisan 1965 döneminde Güney Vietnam'daki Da Nang Hava Üssü'ne konuşlandırılmıştır. Standart Vietnam Savaşı kamuflajı olan koyu yeşil, orta yeşil ve ten rengi (tan) şemasına boyanan uçakların bu ilk dönemdeki öncelikli görevi; üst hava koruması (top cover) ve hava üstünlüğü (MiG-CAP) sağlamaktı.

Bu kapsamda F-104'ler, Tonkin Körfezi üzerinde çok alçaktan uçarak radar menzillerini deniz yüzeyi yansımasıyla artıran EC-121 Constellation erken uyarı uçaklarına koruma sağlamış (Big Eye Escort) ve bombardıman kollarına refakat etmiştir. F-104'ün caydırıcı Mach 2 sürati ve yüksek tırmanma yeteneği, Kuzey Vietnam pilotları üzerinde derin bir psikolojik baskı yaratmıştır. MiG önleyicileri, Starfighter formasyonlarıyla doğrudan it dalaşına (dogfight) girmekten kaçınmış; bu durum F-104'lerin hava muharebelerinde skor üretememesine neden olsa da koruma görevini kusursuz kılmış ve F-104 refakatindeki hiçbir Amerikan uçağı düşürülmemiştir.

Ancak bu ilk 9-10 aylık görev turunda, düşman hava unsurlarıyla doğrudan bir çatışma yaşanmamasına rağmen 5 uçak kaybedilmiştir. Bu kayıpların en dikkat çekeni, seyrüsefer hatası sonucu Çin hava sahasına giren bir F-104C'nin, Çin yapımı bir Shenyang J-6 (MiG-19 lisansı) tarafından 30 mm makineli top atışıyla düşürülmesidir. Vurulan pilotu arama-kurtarma (SAR) çalışmaları sırasında yaşanan havada çarpışma neticesinde iki F-104 daha kaybedilmiştir.

Görev Değişimi ve İkinci Konuşlanma (1966 - 1967)

USAF, uçağın salt hava korumasındaki pasif rolünden ve dar kanat yapısının getirdiği düşük havada kalış (loiter time) kısıtlamalarından memnun kalmayarak 1966 başlarından itibaren F-104'leri gündüz saldırı (strike), yakın hava desteği (CAS) ve düşük irtifa silahlı keşif görevlerine kaydırmıştır. Mayıs-Haziran 1966'da filolar Tayland'daki Udorn Hava Üssü'ne transfer edilerek ikinci görev turlarına başlamıştır. Bu dönemde uçaklar, Kuzey Vietnam SAM bataryalarına taarruz eden F-105F Wild Weasel kollarına yüksek hızlı refakat (Iron Hand Escort) görevlerini de üstlenmiştir.

Ne var ki, uçağın gövde içi yakıt kısıtlılığı ve düşük mühimmat taşıma kapasitesi, bu yeni görev profili için ciddi zafiyetler yaratmıştır. Alçak irtifadaki yoğun uçaksavar (AAA) ateşi ve SA-2 yüzeyden havaya füze (SAM) tehdidi, hava-yer görevlerine zorlanan F-104'ler için kayıp oranlarını hızla artırmıştır. En trajik kayıplardan biri 1 Ağustos 1966'da Thai Nguyen Çelik Fabrikası'na taarruz eden "Iron Hand" kollarına refakat görevi sırasında yaşanmış; SA-2 füzeleriyle vurulan 56-0928 kuyruk numaralı uçağın pilotu Yüzbaşı John Charles Kwortnik, fırlatma koltuğunu kullanmaya fırsat bulamadan uçağın alevler içinde parçalanması sonucu hayatını kaybetmesidir.

Sonuç ve Envanterden Çekiliş

Savaşın genelinde (iki konuşlanma dönemi dahil) kaybedilen toplam 14 adet F-104C'nin; 9'u doğrudan muharebe kaynaklı (yer ateşi ve SAM), 4'ü teknik motor arızası ve 1'i (Çin hava sahasında) hava-hava angajmanı neticesinde kırıma uğramıştır.

Artan kayıplar, kısıtlı lojistik imkanlar ve platformun görev esnekliğinden yoksun olması nedeniyle USAF yönetimi, F-104'lerin Vietnam'daki performansını savaş koşulları altında "yetersiz" (unsatisfactory) olarak değerlendirmiştir. Nihayetinde 435. Filo, Haziran-Temmuz 1967 itibarıyla yerini daha uzun menzilli, çok rollü ve ağır yük taşıma kapasitesine sahip F-4C Phantom uçaklarına bırakarak bölgeden tamamen çekilmiştir. Vietnam'dan dönen sağlam gövdelerin bir kısmı daha sonra Porto Riko Hava Ulusal Muhafızları (ANG) envanterine devredilmiştir.

Güney Asya Semalarında F-104 Starfighter: Pakistan ve Hindistan Rekabeti (1965 ve 1971) 

F-104 Starfighter uçaklarının en yoğun hava-hava muharebelerine sahne olduğu coğrafya Güney Asya, bu mücadelelerin baş aktörleri ise Pakistan Hava Kuvvetleri (PAF) ile Hindistan Hava Kuvvetleri (IAF) olmuştur. Asya kıtasında Mach 2 hız sınıfında bir uçağı envanterine katan ilk ülke olan Pakistan, bu adımıyla bölgesinde önemli bir teknolojik üstünlük elde etmiştir. ABD'nin Askeri Yardım Programı (MAP) kapsamında Pakistan'a sağlanan AN/ASG-14T1 atış kontrol sistemi ve Sidewinder füze donanımlı tek kişilik F-104A ile çift kişilik F-104B uçakları, önleme ve hava üstünlüğü rollerinde aktif olarak kullanılmıştır.

Pakistan'a ait F-104A'ların en dikkat çekici özelliği; gövde içi M61 Vulcan topunu muhafaza etmesi, tüm gereksiz sistemlerden arındırılarak hafifletilmiş gövdesi ve J79-11A motorunun sunduğu yüksek gücü bir araya getirmesiydi. Bu konfigürasyon, uçağa o dönemin en yüksek itiş-ağırlık (thrust-to-weight) oranlarından birini kazandırmıştı.

1965 Savaşı: Hızın Yarattığı Psikolojik Üstünlük 1965 yılındaki savaşta, Pakistan'ın elindeki yalnızca bir düzine F-104, sayıca çok üstün olan Hindistan uçaklarına karşı büyük bir psikolojik baskı kurmuştur. Uçağın yüksek süratle gerçekleştirdiği önleme profilleri, Hint pilotları üzerinde derin bir etki bırakmıştır. Bunun en çarpıcı örneği 3 Eylül 1965'te yaşanmıştır: Devriye uçuşu yapan tek bir Pakistan F-104A uçağı, radikal bir süpersonik önleme manevrasıyla Hindistan Hava Kuvvetleri'ne ait bir Folland Gnat uçağını yakın takibe almıştır. Süpersonik hızla yaklaşan Starfighter'ın yarattığı baskı altında kaçamayacağını anlayan Hint pilot Brijpal Singh Sikand, uçağını Pakistan kontrolündeki terk edilmiş Pasrur askeri meydanına indirerek teslim olmak zorunda kalmıştır.

1965 Hindistan-Pakistan Savaşı sırasında F-104 Starfighter'ın kullanımı, uçağın tarihindeki en dikkat çekici muharebe kayıtlarından biridir. 

Pakistan Hava Kuvvetleri (PAF), 1960 yılında 10 adet tek kişilik F-104A ve 2 adet çift kişilik F-104B siparişi vererek Starfighter'ı kullanan ilk NATO dışı ülke olmuştur. 1965 Eylül ayında savaş başladığında, PAF'ın elinde M-61 Vulcan topu ve erken dönem AIM-9 Sidewinder füzeleriyle donatılmış 12 adet F-104A bulunuyordu.

-6 Eylül 1965: Gakkar üzerinde gerçekleşen çatışmada, bir Pakistan F-104'ü, Hindistan'a ait bir Mystere IVA uçağını AIM-9B Sidewinder füzesiyle düşürmüştür.

-7 Eylül 1965: Ertesi gün Hindistan tarafı "skoru eşitlemiştir." Sargodha üzerindeki bir it dalaşında, bir Hindistan Mystere uçağı, Pakistanlı Starfighter'ı manevra kabiliyetiyle alt etmiş ve top ateşiyle vurmuştur. Pakistanlı pilot uçağı terk ederek fırlatma koltuğuyla kurtulmuştur.

MiG-21 ve Tarihi Karşılaşma

Bu savaş, havacılık tarihinde bir ilke sahne olmuştur:

-İlk Mach 2 Karşılaşması: Bir Pakistan F-104 pilotu, dört Hint MiG-21'i ile karşı karşıya gelmiş ancak çatışmaya girmek yerine, MiG'lerin yetişemeyeceği bir hızla bölgeden uzaklaşmıştır. Bu olay, dünya tarihindeki ilk Mach 2 uçak karşılaşması olarak kayıtlara geçmiştir.

Starfighter, 1965 savaşında bazı taktiksel dezavantajlarla da karşılaşmıştır:

-İt Dalaşı Kısıtlamaları: F-104, yüksek hız ve tırmanma performansı için tasarlanmış bir uçaktı ve kaynakta "kesinlikle bir it dalaşı uçağı olmadığı" (no dog-fighter) vurgulanmaktadır.

-Folland Gnat Karşılaşmaları: Pakistanlı pilotlar, Hindistan'ın ses altı ancak oldukça çevik ve küçük Folland Gnat uçaklarıyla 3.000 metrenin (10.000 fit) altındaki irtifalarda sonuçsuz mücadelelere girmek zorunda kalmışlardır. Bu düşük irtifalar, F-104'ün performans avantajlarını kullanamadığı bir ortam yaratmıştır.

Sonuç olarak, 1965 çatışmalarında kazanılan başarıların çoğu Pakistan tarafında Sabrelere, Hindistan tarafında ise Gnatlara mal edilse de, F-104'ün varlığı düşman uçakları için her zaman ciddi bir tehdit unsuru olmuştur.

Hindistan'ın F-104 Girişimi: Kaynaklar, Hindistan'ın da 1964 yılında kendi hava kuvvetleri için 50 adede kadar Starfighter almak üzere ABD'ye başvurduğunu belirtmektedir. Ancak ABD'nin bu talebe sıcak bakmaması üzerine Hindistan, Sovyetler Birliği'nden MiG-21 uçaklarını tedarik etmeye yönelmiştir 

1971 Hindistan-Pakistan Savaşı sırasında F-104 Starfighter'ın kullanımı, uçağın teknolojik sınırlarını ve dönemin jeopolitik ittifaklarını yansıtan önemli bir bölümdür. Kaynaklara göre bu dönemdeki gelişmeler şu şekildedir:

-Pakistan Hava Kuvvetleri'nin (PAF) Durumu: Aralık 1971'de ikinci büyük çatışma patlak verdiğinde, Pakistan Hava Kuvvetleri'nin elinde operasyonel olarak sadece yedi adet F-104A kalmıştı. Bu sayı, 1965 savaşından sonraki kayıplar ve yedek parça sıkıntıları nedeniyle oldukça azalmıştı.

-Ürdün'ün Desteği: Savaş sırasında Ürdün, Pakistan'a destek amacıyla F-104 uçaklarını göndermiştir. Kaynaklar, Ürdün Kralı Hüseyin'in onayladığı üzere yaklaşık on adet Ürdün F-104A uçağının Pakistan'daki Masroor üssüne gönderildiğini belirtmektedir. Bu uçaklar, çatışmalar süresince Ürdünlü pilotların eğitim desteğiyle birlikte Pakistanlı pilotlar tarafından uçurulmuştur.

Önemli Çatışmalar ve Olaylar:

-Breguet Alizé Olayı: 10 Aralık 1971'de, bir F-104 Starfighter'ın (muhtemelen Ürdün'den gelen uçaklardan biri) Saurashtra açıklarında Hindistan Donanması'na ait bir Breguet Alizé deniz karakol uçağını Sidewinder füzesiyle düşürdüğü bildirilmiştir.

-MiG-21 Karşılaşmaları: 1971 savaşı, F-104'ün Hindistan'ın daha modern MiG-21PF ve PFM uçaklarına karşı zorlandığını kanıtlamıştır. Hindistan iddialarına göre, MiG-21FL uçakları savaş boyunca dört adet Starfighter düşürmüştür; ancak Pakistan tarafı bu sayının çok daha düşük olduğunu (sadece bir uçak) savunmaktadır.

-Savaş Sonrası Kayıplar: Savaş bittiğinde, Ürdün'den gelen uçaklardan sadece dördü Ürdün'e geri dönebilmiştir. Geri kalanların çatışmalarda kaybedildiği veya operasyon dışı kaldığı değerlendirilmektedir.

1971 savaşının F-104'ün yakın hava muharebesi(close air combat) ve diğer bir tabirle (dogfight) için tasarlanmadığını ve özellikle düşük irtifalarda çevik rakiplere karşı dezavantajlı olduğunu bir kez daha teyit ettiğini vurgular. Bu savaştan kısa bir süre sonra, 1972 yılından itibaren F-104'ler Pakistan hizmetinden çekilmeye başlanmıştır.

1971 yılında Pakistan ve Hindistan arasında gerçekleşen hava muharebelerinin detaylarını, alternatif kaynaklardan elde edilen bilgilere bakalım. 

1971 yılındaki 1965’ten sonra gerçekleşen ikinci büyük çatışmada ise hava muharebelerinin dengesi tamamen değişmiştir. Hindistan'ın envanterindeki modern Rus yapımı Mikoyan-Gurevich MiG-21FL uçaklarını operasyonel hale getirmesi, F-104'ün sahadaki mutlak üstünlüğünü kırmıştır. Her iki uçak da Mach 2 sınıfı önleme uçağı (interceptor) olmasına rağmen, MiG-21FL; F-104'e kıyasla çok daha stabil bir uçuş karakteristiğine ve daha yüksek sürekli dönüş oranına (sustained turn rate) sahipti. Bu yeni nesil tehdit karşısında F-104'ün yetersiz dönüş yarıçapı ve düşük irtifadaki manevra kısıtları belirgin bir zafiyet yaratmıştır.

12 Aralık 1971'de gerçekleşen tarihi karşılaşmada, Hindistan meydanlarına taarruz eden Pakistan'a ait F-104A'lar, iki Hint MiG-21FL uçağı tarafından önlenmiştir. Yaşanan şiddetli it dalaşı (dogfight) sonucunda, Pakistan'ın en kıdemli pilotlarından Hava Yarbay Pilot Mervyn Leslie Middlecoat'un F-104A uçağı, bir MiG-21 tarafından ateşlenen kızılötesi R-3S Atoll (K-13) füzesi ile hasar almış ve ardından gelen yakın mesafe makineli top atışıyla düşürülmüştür. Bu savaşta Pakistan, bir diğer deneyimli pilotu Samad Changezi'yi de kaybetmiştir.  

Burada yaşamını yitiren  Mervyn Leslie Middlecoat ismi size şu an için bir Pakistan’lı pilot ismini çağrıştırmaya bilir. Bunun asıl sebebi ise Mervyn Leslie Middlecoat, Anglo-Hint (Anglo-Indian) kökenli, Hristiyan bir Pakistan vatandaşıydı. Pakistan ve Hindistan 1947'de Birleşik Krallık'tan bağımsızlıklarını kazanıp ayrıldıklarında, bölgede yaşayan ve İngiliz-Hint evliliklerinden gelen hatırı sayılır bir Anglo-Hint nüfusu vardı. Bu ailelerin bir kısmı Pakistan tarafında kaldı. Pakistanda yaşamayı seçtiler ve ülkelerine inanılmaz derecede sadık vatandaşlar olarak hizmet ettiler.

İşin daha da ilginç yanı, Pakistan Hava Kuvvetleri'nin (PAF) erken dönemindeki kurucu kadronun ve en efsanevi jet pilotlarının önemli bir kısmı gayrimüslim azınlıklardan oluşuyordu. İşte Middlecoat da onlardan biriydi. Askeri havacılık tarihi böyle ilginç hikayeler barındırmaktadır.

Yukarıdaki görsel 1972'de, Pakistan Hava Kuvvetleri'nde 11 yıl hizmet verdikten sonra F-104 Starfighter uçaklarının veda uçuşunu tasvir eden güzel bir tablodur. F-104 ler ikili kolda kalkış yaparken görülüyor. (Fotoğraf:  PAF)  

Tayvan Boğazı Hava Muharebesi ve F-104G Angajmanı (Ocak 1967)

Ocak 1967'de Tayvan Boğazı üzerinde, Tayvan Hava Kuvvetleri (RoCAF) ile Komünist Çin kuvvetleri arasında dikkate değer bir hava muharebesi gerçekleşmiştir. Olay; Çin anakarası üzerindeki stratejik bir keşif görevinden dönen 12. Özel Misyon Filosu'na ait bir adet RF-104G uçağına refakat etmek amacıyla, 3. Taktik Avcı Kanadı'na bağlı dört adet F-104G uçağının havalanmasıyla başlamıştır.

Keşif uçağının dönüş rotasında yer alan Quemoy (Kinmen) bölgesi hava sahasında, RF-104G'ye önleme yapmaya çalışan Komünist Çin'e ait iki adet Shenyang F-6 (MiG-19) avcı uçağı ile refakatçi F-104G kolu arasında şiddetli bir it dalaşı (dogfight) yaşanmıştır.

Muharebenin neticesinde RoCAF pilotları, üç adet F-6 uçağını düşürdüklerini iddia etmişlerdir. Ancak operasyona katılan dört F-104G uçağından birinin angajman sırasında kaybedilmesi (MIA), görevin taktiksel başarısına gölge düşürmüştür. Nitekim askeri havacılık uzmanları bu tabloyu, "dört F-104'ün iki düşman uçağıyla karşılaştığı bir angajman için pek de etkileyici olmayan bir operasyonel skor" olarak değerlendirmiştir.

NF-104A ve Bilimsel Çalışmalar 

F-104 Starfighter’ın havacılık tarihindeki yeri, yalnızca önleme uçağı olmakla sınırlı kalmamış; sahip olduğu ekstrem kinematik özellikler sayesinde uçağı havacılık ve uzay bilimlerinde sınırları zorlayan kritik bir test ve araştırma platformuna dönüştürmüştür. NASA (ve selefi NACA) ile Edwards Hava Üssü'ndeki Havacılık ve Uzay Araştırma Pilot Okulu (ARPS) tarafından yürütülen bu deneysel çalışmalar kronolojik ve işlevsel olarak aşağıda özetlenmiştir.

Erken Dönem Testleri ve Havacılık Araştırmaları

Uçağın yüksek sürat ve irtifa kabiliyetleri, onu ilk aşamada ideal bir deneysel araştırma ve takip platformu haline getirmiştir.

-NASA Chase (Takip) Uçuşları: F-104'ler, NASA tarafından özellikle Kuzey Amerika X-15 gibi roket motorlu, yüksek performanslı araştırma uçaklarının test uçuşları sırasında kritik görevler üstlenen "takip uçağı" (chase plane) olarak yoğun biçimde kullanılmıştır.

-Aerodinamik Araştırma ve Konsept Varyantları: Ames-Dryden Uçuş Araştırma Tesisi'nde F-104'ler, gelecekteki F/A-18 Hornet gibi uçakların tasarımına temel oluşturacak olan "yüksek hücum açısı" (high angle of attack) araştırma programlarında test platformu olarak görev yapmıştır. Ayrıca burnu uzatılmış deneysel bir CF-104 varyantı olan "Pinocchio" ve burnuna özel bir ölçüm probu yerleştirilmiş F-104G N826NA ile aerodinamik veri toplama uçuşları icra edilmiştir.

-ZELL (Sıfır Mesafeli Kalkış) Deneyleri: Uçağın pist kullanmadan, özel bir rampadan doğrudan roket itkisiyle fırlatılmasını sağlayan ZELL (Zero Length Launch) konsepti ABD ve Almanya'da başarıyla test edilmiştir.

Soğuk Savaş dönemi askeri planlamalarında, nükleer bir ilk saldırı esnasında NATO üslerindeki pistlerin tamamen imha edileceği varsayılmıştır. Pist olmadan jet avcı uçaklarını havalandırabilmek amacıyla ZELL adı verilen sıfır mesafeli fırlatma sistemi geliştirilmiştir. Bu sistem kapsamında bir F-104G uçağı, mobil bir treyler dorsesi üzerine monte edilmiştir. Kalkış esnasında uçağın J79 jet motoru maksimum art yakıcı (afterburner) gücüne getirildikten sonra, gövde altındaki devasa katı yakıtlı roket motoru (SRM) ateşlenmiştir. Toplam motor gücünün %520 ’sine ulaşan bu muazzam itki kuvvetiyle uçak, sıfır süratte doğrudan göğe fırlatılmıştır. Roket motoru, uçağı sadece 8 saniye içinde 270 knot  hıza ulaştırarak aerodinamik kontrol yüzeylerinin aktifleşmesini sağlamış ve görevini tamamlayarak gövdeden ayrılmıştır. Testler başarılı olsa da, mobil bataryaların lojistik karmaşıklığı ve kıtalararası balistik füzelerin (ICBM) operasyonel hale gelmesiyle proje sonlandırılmıştır.

Yukarıdaki görselde ZELL (Zero Length Launch) konsepti Hem Amerikalılar hem de Almanlar,Rocketdyne itici roketi ve özel olarak inşa edilmiş bir rampa kullanarak Sıfır Mesafeli Fırlatma (Zero Length Launch-ZELL) olarak bilinen bir projede roketle fırlatılan Yıldız Savaşçıları ile deneyler yaptılar.

Testler Edwards Hava Üssü ve Lechfeld'de gerçekleştirildi, ancak ilk coşkuya rağmen, karşılaşılan zorluklar nedeniyle bu coşku azaldı ve her iki ülke de ilk testlerin bunun yapılabileceğini kanıtlamasının ardından projeyi bıraktı (Fotoğraf - Adrian Balch).

"Uzay Antrenörü": NF-104A Projesi (1963)

F-104'ün bilimsel araştırmalardaki en radikal evrimi, astronot adaylarına 120.000 ile 130.000 feet arasındaki irtifalarda uzay sınırını ve atmosfere geri dönüş (re-entry) aşamasını deneyimletmek amacıyla geliştirilen NF-104A (bazı kaynaklarda F-104N olarak da anılır) modeli olmuştur. Lockheed tarafından F-104A gövdeleri üzerinden 3 (bazı test kayıtlarına göre 4) adet üretilen bu "Uzay Antrenörü", uzay şartlarında uçabilmesi için ciddi modifikasyonlardan geçirilmiştir:

-Roket İtkisi: Standart J79 jet motoruna ek olarak, uçağın kuyruk köküne JP-4 yakıtı ve %90 saflıkta hidrojen peroksit oksitleyici kullanan, 6.000 lbf (27 kN / 2720 kg) ekstra itki sağlayan Rocketdyne AR2-3 (LR121-NA-1) sıvı yakıtlı roket motoru entegre edilmiştir.

-Tepkisel Kontrol Sistemi (RCS): Atmosferik yoğunluğun uçuş kontrol yüzeylerini işlevsiz bıraktığı yüksek irtifalarda yönlendirmeyi sağlamak amacıyla; uçağın burnuna yunuslama (pitch) ve sapma (yaw) hareketlerini kontrol eden jet nozulları eklenmiştir.

-Gövde Modifikasyonları: Kanat uçları yaklaşık 61 cm uzatılarak bu bölgeye yuvarlanma (roll) kontrolünü sağlayan hidrojen peroksit yakıtlı RCS nozulları yerleştirilmiş; artan itki ve değişen aerodinamik merkeze uyum sağlaması için daha geniş olan TF-104G tipi dikey stabilize kullanılmıştır.

Zoom Climb Uçuş Profili ve Uzay Sınırı

NF-104A'nın eğitim misyonu, "Zoom Climb" adı verilen parabolik bir tırmanış profiline dayanıyordu. Pilot, uçağı 40.000 feet irtifada Mach 2,2 hıza ulaştırdıktan sonra sıvı yakıtlı roket motorunu ateşliyor ve uçağın burnunu 50 ila 70 derecelik dik bir açıyla doğrudan uzaya yönlendiriyordu. Jet motoru, düşük basınç ve oksijensizlik nedeniyle 70.000-80.000 feet civarında durduruluyor; uçak sahip olduğu muazzam kinetik enerji ve roket itkisiyle 120.000 feet (yaklaşık 36.600 metre) irtifaya ulaşıyordu.

Parabolik eğrinin tepe noktasında pilotlar, yaklaşık iki dakika boyunca yerçekimsiz ortamı (zero-G) deneyimliyor ve uçağı yalnızca hidrojen peroksit ateşleyen RCS nozullarıyla kontrol ediyordu. Nitekim Binbaşı Bob Smith, 6 Aralık 1963'te gerçekleştirdiği uçuşla, bu konfigürasyondaki bir uçak için rekor irtifalara ulaşmayı başarmıştır.

Chuck Yeager Hadisesi (10 Aralık 1963)

Bu ekstrem ve tehlikeli test programının en dramatik anı, 10 Aralık 1963 tarihinde efsanevi test pilotu Albay Charles "Chuck" Yeager'ın komutasındaki 56-0756 kuyruk numaralı NF-104A uçuşunda yaşanmıştır.

Yeager, uçağı 108.700 feet irtifaya çıkardıktan sonra dönüş manevrası için uçağın burnunu indirmek üzere RCS kontrolünü kullanmıştır. Ancak yoğunlaşmaya başlayan alt atmosfer tabakasının yarattığı beklenmedik aerodinamik direnç nedeniyle uçak şiddetli bir yunuslama (pitch-up) hareketine maruz kalmış ve kontrolsüz bir düz spine (flat spin) girmiştir.

Yeager, durmuş olan jet motorunu tekrar çalıştırabilmek umuduyla 65.000 feet irtifada uçağın kuyruk paraşütünü (drag chute) açarak burnu aşağı indirmeyi başarmış; ancak prosedür gereği paraşüt atıldıktan hemen sonra uçak yeniden yunuslama yaparak spine devam etmiştir. Tam 13 tur spin atan uçaktan 8.500 feet irtifada fırlatma koltuğuyla ayrılmak zorunda kalan Yeager, büyük bir tehlike atlatmıştır. Fırlatma koltuğunun altındaki sıcak roket motoru kalıntılarının kask vizörünü eritmesi ve saf oksijen sistemiyle temas edip yangın çıkarması sonucu yüzünden ağır şekilde yaralanan Yeager, mucizevi bir şekilde hayatta kalmıştır.

Olay sonrası yürütülen kaza kırım tahkikatı; kazanın uçağa ait mekanik bir arızadan ziyade, sınır irtifalardaki öngörülemez dinamik aerodinamik davranışlar hakkında uçuş kontrol ekibinin ve pilotların yeterli eğitime veya veriye sahip olmamasından kaynaklandığını ortaya koymuştur.

Teknik Versiyonlar ve Donanım Evrimi 

Gündüz önleme uçağı olarak tasarlanan F-104, zaman içerisinde her hava koşuluna uygun, nükleer ve konvansiyonel taarruz gerçekleştirebilen çok rollü bir platforma dönüşmüştür. 

F-104A ve F-104C Modelleri

İlk üretim serisi olan F-104A, USAF Hava Savunma Komutanlığı (ADC) envanterinde yüksek irtifa önleme uçağı olarak görev yapmıştır. Bu modelde 20 mm M61 Vulcan döner namlulu topu ve kanat uçlarına monte edilen erken dönem kızılötesi güdümlü AIM-9B Sidewinder füzeleri birincil silah yükünü oluşturmuştur. Taktik Hava Komutanlığı (TAC) için geliştirilen F-104C modelinde ise uçağa havadan yakıt ikmali yapabilmesini sağlayan sökülebilir bir yakıt ikmal probu entegre edilmiş, taktik nükleer silah ve konvansiyonel bomba taşıma yeteneği kazandırılmıştır.

F-104G "Super Starfighter" 

Batı Almanya’nın 1957 yılındaki çok rollü av-bombardıman uçağı taleplerine (Alman Hava Kurmay Belgesi / Air Staff Paper) yanıt olarak tasarlanan F-104G, uçağın yapısında ve sistemlerinde devrimsel değişiklikler getirmiştir.Gövde yapısı 96 yeni dövme parça ve kalınlaştırılmış gövde kaplamalarıyla tamamen güçlendirilmiş, iniş takımları büyütülerek daha geniş lastikler ve sıvı yaylı (liquid spring) amortisörler sisteme dâhil edilmiştir. Aviyonik cephesinde ise uçağa Autonetics ürünü F15A NASARR (North American Search and Range Radar) çok modlu radarı entegre edilmiştir. Bu radar havadan havaya önleme, havadan karaya haritalama ve arazi takip (terrain avoidance) yeteneklerine sahiptir. Sefer seyrüseferi için ise dönemin en gelişmiş teknolojisi olan Litton LN-3 atalet seyrüsefer sistemi (INS) eklenmiştir. Kanada tarafından üretilen CF-104 varyantı ise nükleer taarruz rolüne optimize edildiği için havadan karaya odaklı R-24A NASARR radarı taşımış; başlangıçta M61 topu sökülerek yerine ek yakıt hücresi yerleştirilmiştir.

İtalyan Geliştirmeleri: F-104S ve ASA Serisi 

İtalyan Fiat/Aeritalia firması tarafından üretilen F-104S, uçağın hava savunma yeteneklerini zirveye taşımıştır. İtalyan Hava Kuvvetleri'nin (AMI) All-Weather Interceptor (AWX) ihalesinde Mirage III, F-4 Phantom ve F-5 uçaklarını geride bırakan bu varyant, daha güçlü General Electric J79-GE-19 motoruyla donatılmıştır. F-104S’in en büyük farkı, yarı aktif radar güdümlü havadan havaya füzeleri kullanabilmesidir. Bu amaçla NASARR R-21G/H radarına sürekli dalga (CW) hedef aydınlatma yeteneği kazandırılmış, füzelerin aviyonik ekipmanlarına kokpitte yer açabilmek için dahili M61 Vulcan topu sökülmüştür. 1980’lerde başlatılan ASA (Aggiornamento Sistemi d'Arma) modernizasyon programıyla, uçaklara İtalyan tasarımı FIAR R21G/M1 "Setter" look-down/shoot-down radarı entegre edilmiş ve Selenia üretimi Aspide 1A orta menzilli havadan havaya füzesiyle Görüş Ötesi Menzil (BVR) kabiliyeti kazandırılmıştır. 1990’ların sonunda ise gövde ömürleri uzatılarak ASA-M standardına yükseltilen platformlar, dijital seyrüsefer ve GPS alıcılarıyla teçhiz edilmiştir. 

İtalyan Hava Kuvvetleri, uçağın nükleer taarruz, yüksek hızlı önleme ve keşif kabiliyetlerini sonuna kadar kullanan dünya üzerindeki son askeri operatör olmuştur. Grosseto’da konuşlu 4 Stormo, dünya genelinde en uzun süreli F-104 operasyonel tecrübesine sahip askeri birlik unvanını kazanmıştır. İtalyan semalarında yarım asır boyunca görev yapan "Spillone" (Büyük Toplu İğne), son operasyonel nöbetini (QRA) 30 Ekim 2004’te tamamlamıştır.

31 Ekim 2004 sabahı saat 08:25’te, 10 Gruppo Komutanı Binbaşı Aurelio Covotta ve 9 Gruppo’dan Üsteğmen Rolando Pellegrini yönetimindeki iki adet silahlı F-104S ASA-M uçağının gerçekleştirdiği son "Tango Scramble" (Eğitim Önleme Kalkışı) uçuşuyla uçağın taktik ömrü resmen noktalanmıştır46. Bu tarihi anın ardından, gövde ömürleri henüz dolmayan birkaç Starfighter, Reparto Sperimentale Volo (Deneysel Uçuş Birimi) bünyesinde Eurofighter Typhoon jetlerinin süpersonik testlerinde "takip uçağı" olarak uçmaya devam etmiştir. Starfighter’ın dünya genelindeki son askeri uçuşu, 27 Temmuz 2005’te Pratica di Mare üssünde Albay Eugenio Lupinacci komutasında gerçekleştirilmiştir.

Emeklilik

1970'lerin sonlarından itibaren, yorulmaya başlayan F-104 gövdeleri ve gelişen havacılık teknolojisi, NATO müttefiklerini daha güvenli, yüksek dönüş kabiliyetine sahip ve geniş mühimmat kapasiteli platformlara yönlendirmiştir. F-104’lerin yerini alan temel iki platform, General Dynamics F-16 Fighting Falcon ve çok uluslu Avrupa konsorsiyumu tarafından geliştirilen Panavia Tornado olmuştur.

Ancak bazı operatörler, uçağın sunduğu yüksek hız ve maliyet etkinliği nedeniyle Starfighter filosunu 21. yüzyılın başına kadar aktif envanterde tutmuştur.

Sonuç

Lockheed F-104 Starfighter’ın askeri havacılık tarihindeki mirası; mühendislik dehası ile doktrinel hataların, endüstriyel başarı ile siyasi yozlaşmanın iç içe geçtiği son derece karmaşık bir denklemdir. Kore Savaşı’nın taktik dersleri doğrultusunda "hız ve tırmanma" parametrelerine odaklanan Kelly Johnson liderliğindeki Skunk Works ekibi, uçağı safkan bir "gündüz av-önleme" platformu olarak tasarlamıştır. Bu dar ama kusursuz mühendislik vizyonu ve ortaya konan radikal aerodinamik yenilikler, F-104'ün Mach 2 hız sınırını aşmasını ve kendi gücüyle tırmanarak dönemin irtifa rekorlarını altüst etmesini sağlamıştır. Soğuk Savaş havacılık mühendisliğinin en saf ve tavizsiz tasarımlarından biri olan bu platform, askeri havacılığa sadece kırdığı rekorlarla değil, yaratacağı muazzam dönüşümle de yön vermiştir.

Ancak dönemin politik baskıları ve NATO'nun nükleer caydırıcılık doktrinleri, bu uçağın kaderini dramatik bir şekilde değiştirmiştir. Orijinal aerodinamik yapısına tamamen aykırı bir zorlamayla, alçak irtifada her hava koşulunda görev yapacak ağır mühimmat yüklü bir taarruz bombardıman uçağına dönüştürülmeye çalışılması, kaçınılmaz olarak trajik bir güvenlik mirasını ve feci operasyonel sonuçları beraberinde getirmiştir.

Uçağın küresel serüveni sadece teknik ve operasyonel krizlerle değil, siyasi çalkantılarla da gölgelenmiştir. "Yüzyılın Anlaşması" (veya Satışı) olarak adlandırılan devasa ihale süreci ve bu sürecin arkasındaki rüşvet skandalları, askeri tedarik kararlarının her zaman en rasyonel ve en güvenli uçağın seçilmesiyle sonuçlanmadığını tarihsel olarak kanıtlamıştır. Bu kurumsal yolsuzluklar müttefik ülkelerin iç siyasetini derinden sarsmış; Hollanda'da Prens Bernhard'ın istifasına ve Batı Almanya'da Franz Josef Strauss gibi kilit figürlerin kariyerlerinin ağır darbe almasına yol açmıştır.

Tüm bu operasyonel trajedilere ve kurumsal yozlaşmalara rağmen, madalyonun diğer yüzünde F-104 programının küresel havacılık sanayisine yaptığı eşsiz ve silinmez katkı yer almaktadır. F-104G özelinde kurulan devasa lisanslı üretim konsorsiyumları olmasaydı; İkinci Dünya Savaşı sonrasında tamamen çökmüş olan Alman, İtalyan ve Belçika havacılık sanayileri küllerinden doğarak modern çağı teknolojik olarak yakalayamayacaktı. Bu sanayi ortaklığı modeli, Avrupa havacılık endüstrisini modern standartlara ulaştırmakla kalmamış,  Panavia Tornado ve Eurofighter Typhoon gibi projelerin çok uluslu endüstriyel işbirliği modellerinin de doğrudan temelini atmıştır.

Sonuç olarak; yarım asrı aşkın bir süre boyunca dünya genelinde 15 farklı ülkenin semalarında görev yapan F-104 Starfighter, tüm kayıplarına rağmen modern Avrupa çok uluslu savunma sanayi ekosisteminin ve müttefik hava kuvvetlerinin teknolojik altyapısının kurulmasındaki en önemli katalizör olarak tarihteki yerini almıştır.

Uzun yazıları sevmeyen, 'bana işin özünü anlatın' diyen okurlarımız burada mı? Editörümüz Hüseyin FAZLA’nın kaleminden: 'Tüm Zamanların En Efsane Tayyaresi: F-104 Starfighter'. Keyifli okumalar!

https://strasam.org/savunma/havacilik-ve-uzay-sanayii/tum-zamanlarin-en-efsane-tayyaresi-f-104-starfighter-1786

Yazı dizisinin 4. bölümünün sonuna geldik. 5. Bölümde görüşmek üzere. Kaynakça dizinin son bölümünde yer alacaktır. İlk 3 bölümü okuma fırsatınız olmadıysa aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz.

F-104 Starfighter'ın Teknik Evrimi, Küresel Envanterleri ve Lojistik Anatomisi (Bölüm 1)

https://strasam.org/savunma/havacilik-ve-uzay-sanayii/f-104-starfighterin-teknik-evrimi-kuresel-envanterleri-ve-lojistik-anatomisi-bolum-1-4211

F-104 Starfighter'ın Teknik Evrimi, Küresel Envanterleri ve Lojistik Anatomisi (Bölüm 2)

https://strasam.org/savunma/havacilik-ve-uzay-sanayii/f-104-starfighterin-teknik-evrimi-kuresel-envanterleri-ve-lojistik-anatomisi-bolum-2-4215

F-104 Starfighter'ın Teknik Evrimi, Küresel Envanterleri ve Lojistik Anatomisi (Bölüm 3)

https://strasam.org/savunma/havacilik-ve-uzay-sanayii/f-104-starfighterin-teknik-evrimi-kuresel-envanterleri-ve-lojistik-anatomisi-bolum-3-4218

Kaynakça

1. Lockheed XF-104 - Encyclopedia.pub, https://encyclopedia.pub/entry/35179

2. F-104 STARFIGHTER UNITS IN COMBAT, https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781780963143_A26576451/preview-9781780963143_A26576451.pdf

3. Milestones in the history of aviation: The F-104 Starfighter, https://www.916-starfighter.de/MeilensteinederLuftfahrt_EADS_English.pdf

4. The Lockheed F-104 Starfighter – A Comprehensive Guide | IPMS/USA Reviews Website, https://reviews.ipmsusa.org/review/lockheed-f-104-starfighter-comprehensive-guide

5. Lockheed XF-104 Starfighter - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Lockheed_XF-104_Starfighter

6. F-104 Airworthiness Certification - 916 Starfighter, http://www.916-starfighter.de/FederalAviationAdministration_F-104_Airworthiness_Certification.pdf

7. Lord of the Skunk Works | Air & Space Forces Magazine, https://www.airandspaceforces.com/article/0605skunk/

8. Douglas X-3 Stiletto | Aircraft | - Fiddlersgreen.net, http://www.fiddlersgreen.net/models/aircraft/Douglas-X3.html

9. Lockheed F-104 Starfighter - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Lockheed_F-104_Starfighter

10. General Electric J79 - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/General_Electric_J79

11. J79 Jet Engine - Paul Cegelski, http://paulcegelski.com/j79.html

12. General Electric J79-GE-11A - Polish Aviation Museum, https://muzeumlotnictwa.pl/en/exhibits/general-electric-j79-ge-11a-2/

13. J79-GE turbojet engine - Polot.net, https://polot.net/en/j79-ge-turbojet-engine-2153

14. The most convoluted death that deserves its own movie | by Willie Costa | Medium, https://medium.com/@willie.j.costa/the-most-convoluted-death-that-deserves-its-own-movie-9527f6ba2ca2

15. Downfall of Lockheed's F-104 Starfighter - JMU Scholarly Commons, https://commons.lib.jmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1344&context=mhr

16. The Last Zoom Mission, https://www.usafa.edu/app/uploads/ARPS-Final.pdf

17. Was the F-104 a failure only for the Luftwaffe, or did the USAF have problems with it too?, https://www.quora.com/Was-the-F-104-a-failure-only-for-the-Luftwaffe-or-did-the-USAF-have-problems-with-it-too

18. Blown flap - Grokipedia, https://grokipedia.com/page/Blown_flap

19. Aircraft in Detail - Lockheed F-104 Starfighter Walkaround Images, https://b-domke.de/AviationImages/Starfighter/5946.html

20. F-104 Bleed Air Supply System - 916 Starfighter, https://www.916-starfighter.de/F-104_BASS_Stoelinga.pdf

21. Italeri CF-104 Starfighter "Kicked up a Notch": KLP Publishing eBook now Available!, https://forum.largescaleplanes.com/index.php?/topic/87511-italeri-cf-104-starfighter-kicked-up-a-notch-klp-publishing-ebook-now-available/page/34/

22. Lockheed F-104 Starfighter | PDF | North American X 15 | Aeronautics - Scribd, https://www.scribd.com/document/557134188/Lockheed-F-104-Starfighter

23. F-104 stall behavior : r/hoggit - Reddit, https://www.reddit.com/r/hoggit/comments/t3jgc7/f104_stall_behavior/

24. Lockheed F-104G/CF-104 - Gruppo Falchi Bergamo, https://www.gruppofalchi.com/files/Profile-Publications-Aircraft-131---Lockheed-F-104G-CF-104.pdf

25. Lockheed bribery scandals - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Lockheed_bribery_scandals

26. Untitled - 916 Starfighter, http://www.916-starfighter.de/F-104_AIRInternational_supplement_EADS.pdf

27. Grumman F11F-1F Super Tiger - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Grumman_F11F-1F_Super_Tiger

28. Grumman F11F-1F Super Tiger - Grokipedia, https://grokipedia.com/page/Grumman_F11F-1F_Super_Tiger

29. F11F Tiger - Naval History and Heritage Command - Navy, https://www.history.navy.mil/content/history/museums/nnam/explore/collections/aircraft/f/f11f-tiger.html

30. If the Grumman F11F-1F Super Tiger jet fighter was so good, then why weren't any sold? - Military Aircraft - Quora, https://militaryaircraft.quora.com/https-www-quora-com-If-the-Grumman-F11F-1F-Super-Tiger-jet-fighter-was-so-good-then-why-werent-any-sold-answer-Graeme

31. “Sale of the Century” A reappraisal of the procurement of the F-104 Starfighter, http://www.916-starfighter.de/F-104_SaleoftheCentury_ProcurementoftheF-104.pdf

32. Revell Lockheed F-104 G Starfighter NL/B (1:72) (Set) (RVL63879) | Astra - Astramodel.cz, https://www.astramodel.cz/en/catalog/revell/revell-lockheed-f-104-g-starfighter-nl-b-1-72-set-p78054.html

33. Lockheed F-104G Starfighter, https://www.joebaugher.com/usaf_fighters/f104_13.html

34. Lockheed F-104G Starfighter – the most-produced version of the F-104 family - All PYRENEES, https://all-andorra.com/lockheed-f-104g-starfighter/

35. LN-3 inertial navigation system - Grokipedia, https://grokipedia.com/page/LN-3_inertial_navigation_system

36. Bir Savaş Uçağından Daha Fazlası: F-104'lerin Tarihsel Serüveni - Muharebe Tarihi, https://www.muharebetarihi.com/f-104/

37. How Many Lockheed F-104 Starfighters Were Built? - Simple Flying, https://simpleflying.com/how-many-lockheed-f-104-starfighters-were-built/

38. Help : Unknown British probably Bristol Engine - Aircraft Cold War - Britmodeller.com, https://www.britmodeller.com/forums/index.php?/topic/235137801-help-unknown-british-probably-bristol-engine/

39. Alfa Romeo Avio - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Alfa_Romeo_Avio

40. F-104 Service History - 916 Starfighter, https://www.916-starfighter.de/F-104_ServiceHistory.htm

41. F-104G "Silver Bird" Restoration Project Near Completion - Vintage Aviation News, https://vintageaviationnews.com/restorations/f-104g-silver-bird-restoration-project-completion.html

42. Home - Gallery index - Publi - Karo Aviation, https://www.karo-aviation.nl/favorite/pages/f104/f104wgaf.htm

43. 50 Years Ago Today [February 26, 1971] Two Fokker F-104G Starfighters in service with the West German Luftwaffe. [1100 x 880] - Reddit, https://www.reddit.com/r/WarplanePorn/comments/ltck4t/50_years_ago_today_february_26_1971_two_fokker/

44. F-104 "Starfighter" – History of the Widowmaker - War Thunder Wiki, https://wiki.warthunder.com/5118-f-104-starfighter-history-of-the-widowmaker

45. Lockheed F-104 Starfighter: A History 9781473863262, 1473863260 - DOKUMEN.PUB, https://dokumen.pub/lockheed-f-104-starfighter-a-history-9781473863262-1473863260.html

46. Question about the F-104 Starfighter and its early downward-firing ejector seat - Reddit, https://www.reddit.com/r/WarCollege/comments/1mfz0s2/question_about_the_f104_starfighter_and_its_early/

47. F-104 Uçaklarının Dünya Havacılık Tarihindeki Yeri Ve Önemi | Kasım 2025, Cilt XLI, https://atamdergi.gov.tr/tam-metin/1154/tur

48. Martin-Baker Mk. 7 Seat Family - The Ejection Site, https://www.ejectionsite.com/mk7seats.htm

49. Lockheed bribery scandals - Grokipedia, https://grokipedia.com/page/Lockheed_bribery_scandals

50. Corporate Corruption: The Other Side of the Coin - CounterPoint, https://counterpoint.lk/corporate-corruption-the-other-side-of-the-coin/

51. Franz Josef Strauss - Grokipedia, https://grokipedia.com/page/Franz_Josef_Strauss

52. Spiegel affair - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Spiegel_affair

53. West German Police Raid Der Spiegel Magazine Offices | Communication and Mass Media | Research Starters - EBSCO, https://www.ebsco.com/research-starters/communication-and-mass-media/west-german-police-raid-der-spiegel-magazine-offices

54. Spiegel affair | German Cold War History & Political Scandal | Britannica, https://www.britannica.com/event/Spiegel-affair

55. The Spiegel Affair - Brill, https://brill.com/display/book/9789004414471/BP000015.pdf

56. The F-104 Starfighter; Part Two: Combat - Columbia Star, https://www.thecolumbiastar.com/articles/the-f-104-starfighter-part-two-combat/

57. Vietnam - International F-104 Society, https://www.i-f-s.nl/vietnam/

58. The Starfighter's Worst Day: The two USAF F-104 pilots involved in Iron Hand escort missions that were Shot Down on the Same Day by North Vietnamese SAMs - The Aviation Geek Club, https://theaviationgeekclub.com/the-starfighters-worst-day-the-two-usaf-f-104-pilots-involved-in-iron-hand-escort-missions-that-were-shot-down-on-the-same-day-by-north-vietnamese-sams/

59. List of aircraft losses of the Vietnam War - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_aircraft_losses_of_the_Vietnam_War

60. Indo-Pakistani air war of 1965 - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Indo-Pakistani_air_war_of_1965

61. Indo–Pakistani air war of 1971 - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Indo%E2%80%93Pakistani_air_war_of_1971

62. Battle Of Supersonic Warplanes - How IAF's 'Much Criticized' MiG-21 Fighters Destroyed US-Origin Jets In A Clash Over Indian Subcontinent - EurAsian Times, https://www.eurasiantimes.com/iaf-mig-21-fighters-destroyed-us-origin-jets-used-by-pak-air-force/

63. F-104 Starfighter in Combat by Wg Cdr Aftab Alam Khan | Lawrence College Ghora Gali, https://lawrencecollege.edu.pk/f104-starfighter-in-combat/

64. Pakistan Air Force - Karo Aviation, https://www.karo-aviation.nl/favorite/pages/f104/f104paf.htm

65. India - Indo-Pakistan Conflict - Jan J. Safarik: Air Aces Home Page, http://aces.safarikovi.org/victories/india-pakistan.html

66. PAF F-104 Starfighter, https://www.916-starfighter.de/F-104_PAF_web.htm

67. NF-104A December 10, 1963 | The Center for Land Use Interpretation, https://clui.org/projects/down-earth-experimental-aircraft-crash-sites/nf-104a-december-10-1963

68. Previously unreleased Video Features Then Col. Chuck Yeager crashing an NF-104A At Edwards AFB - The Aviation Geek Club, https://theaviationgeekclub.com/previously-unreleased-video-features-then-col-chuck-yeager-crashing-an-nf-104a-at-edwards-afb/amp/

69. Lockheed NF-104A - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Lockheed_NF-104A

70. The Ride That Nearly Killed Chuck Yeager | MiGFlug.com Blog, https://migflug.com/jetflights/the-ride-that-nearly-killed-chuck-yeager/

71. NF-104 CRASH - Chuck Yeager, https://www.chuckyeager.org/nf-104-crash/

72. TÜRKIYE'S F-16 ADVENTURE - DefenceHub | Global Military & Security Forum, https://defencehub.live/threads/t%C3%9Crkiyes-f-16-adventure.20407/

73. Tüm Zamanların En Efsane Tayyaresi: F-104 Starfighter | Stratejik Araştırmalar Merkezi, https://strasam.org/savunma/havacilik-ve-uzay-sanayii/tum-zamanlarin-en-efsane-tayyaresi-f-104-starfighter-1786

74. Emekli Hava Pilot Tümgeneral - www.HAVACIYIZ.com, https://www.havaciyiz.com/Anilar165.htm

75. 1985 Balıkesir uçak kazası - Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/1985_Bal%C4%B1kesir_u%C3%A7ak_kazas%C4%B1

76. Türkiye'deki havacılık kazaları ve olayları listesi - Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye%27deki_havac%C4%B1l%C4%B1k_kazalar%C4%B1_ve_olaylar%C4%B1_listesi

77. https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye%27deki_havac%C4%B1l%C4%B1k_kazalar%C4%B1_ve_olaylar%C4%B1_listesi#:~:text=4%20Nisan%201985%20%2D%20Bal%C4%B1kesir'deki,kazada%2020%20ki%C5%9Fi%20ya%C5%9Fam%C4%B1n%C4%B1%20kaybetti.

78. THE LOCKHEED F-104G STARFIGHTER, THE FEDERAL REPUBLIC OF GERMANY, AND THE EUROPEAN MILITARY AVIATION SECTOR 1955 - Temple University, https://scholarshare.temple.edu/server/api/core/bitstreams/39fb6bdb-5f8e-4a40-93d9-9dd5a35551c0/content

79. https://www.yenisafak.com/gundem/demirel-ortbas-etti-418958

80. https://arsiv.sol.org.tr/index.php?yazino=3367

81. Starfighter F-104, https://www.916-starfighter.de/Joy%20of%20High%20Tech.htm

82. LOCKHEED F-104C STARFIGHTER - New England Air Museum, https://neam.org/pages/lockheed-f-104c-starfighter

83. List of surviving Lockheed F-104 Starfighters - Grokipedia, https://grokipedia.com/page/List_of_surviving_Lockheed_F-104_Starfighters

84. F-104 - 916 Starfighter, https://www.916-starfighter.de/number_productionstatistic.htm

85.  

86. 20 February 1958 – F-104 Starfighter becomes operational —, https://afterburner.com.pl/20-february-1958-f-104-starfighter-becomes-operational/

87. Aircraft Museum - F-104 Starfighter - Aerospaceweb.org, https://aerospaceweb.org/aircraft/fighter/f104/

88. Why did the US continue selling F-104 Starfighters to other countries, if the Germans alone lost 292 of 916 aircraft, 116 pilots from 1961-1989 died, Isn't that a loss ratio that's unsustainable, or a poor safety record, bad design or both? - Quora, https://www.quora.com/Why-did-the-US-continue-selling-F-104-Starfighters-to-other-countries-if-the-Germans-alone-lost-292-of-916-aircraft-116-pilots-from-1961-1989-died-Isnt-that-a-loss-ratio-thats-unsustainable-or-a-poor-safety-record

89. Lockheed CF-104D Starfighter - Canadian Museum of Flight, https://canadianmuseumofflight.ca/2024/07/10/lockheed-cf-104-starfighter/

90. F-104 Starfighter in Pakistan Air Force Service 2009, http://www.916-starfighter.de/PakistanAF_F-104history_04.2009.pdf

91. Aircraft Review : F-104 FXP Starfighter by Colimata - X-Plane Reviews, https://xplanereviews.com/forums/topic/13350-aircraft-review-f-104-fxp-starfighter-by-colimata/

92. Turkish Air Force - Karo Aviation, https://www.karo-aviation.nl/favorite/pages/f104/f104thk.htm

93. The Encyclopedia of Modern Warplanes | PDF | Fighter Aircraft | Bomber - Scribd, https://www.scribd.com/document/829545322/The-Encyclopedia-of-Modern-Warplanes

94. Lockheed F-104 Starfighter Manufacture - Aeroflight, https://www.aeroflight.co.uk/aircraft/types/prodn/f-104-prodn

95. Lockheed TF-104G Starfighter 13028/TF-028, Turkish Air Force - Hobby Master Archive, https://hobbymasterarchive.org/HA1061/

96. Coproduce or Codevelop Military Aircraft? Analysis of Models Applicable to USAN*, https://www.redalyc.org/journal/3943/394357143004/html/

97. Coproduce or Codevelop Military Aircraft? Analysis of Models Applicable to USAN* - SciELO, https://www.scielo.br/j/bpsr/a/H3dNc4ZJMy9mcHzfhkwSRbt/?lang=en&format=pdf

98. German Air Force - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/German_Air_Force

99. Indo-Pakistani air war of 1971 - Grokipedia, https://grokipedia.com/page/indo_pakistani_air_war_of_1971

100. K-13 (missile) - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/K-13_(missile)

101. Taiwan in Time: The last aerial battle's missing pilot - Taipei Times, https://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2023/01/08/2003792188

102. List of Lockheed F-104 Starfighter operators - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Lockheed_F-104_Starfighter_operators

103. The Ejection Seats of the F-104, https://www.ejectionsite.com/f104seat.htm

104. Ejection Seats - International F-104 Society, https://www.i-f-s.nl/ejection-seats/

105. Sky High in a Starfighter - Smithsonian Magazine, https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/sky-high-3270307/

106. Luftwaffe Lockheed F-104G DA 102 ZELL (Zero Length Launch) tests at Edwards AFB in 1963 [1500X1200] : r/WeirdWings - Reddit, https://www.reddit.com/r/WeirdWings/comments/1f3hh49/luftwaffe_lockheed_f104g_da_102_zell_zero_length/

107. First manned "zero length" launch of a Republic F-84G Thunderjet from a trailer in 1955 : r/WeirdWings - Reddit, https://www.reddit.com/r/WeirdWings/comments/zhhyec/first_manned_zero_length_launch_of_a_republic/

108. F-100D Super Sabre zero-length rocket launch trial at Edwards AFB in 1958 - Reddit, https://www.reddit.com/r/WeirdWings/comments/1c8u7e4/f100d_super_sabre_zerolength_rocket_launch_trial/

109. F-104G Zero Length Launch in Lechfeld, Germany in 1966 : r/WeirdWings - Reddit, https://www.reddit.com/r/WeirdWings/comments/1kuu8wy/f104g_zero_length_launch_in_lechfeld_germany_in/

110. TROUBLED PARTNERSHIP A History of US-Japan Collaboration on the FS-X Fighter - DTIC, https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA300592.pdf

111. Top 10 Turkish Military Aircraft - Hush-Kit Aviation World, https://hushkit.net/2020/04/12/top-10-turkish-military-aircraft/

112. Is the Turkish public aware of the Greek Air Force's superiority in aircraft and manpower?, https://www.quora.com/Is-the-Turkish-public-aware-of-the-Greek-Air-Force-s-superiority-in-aircraft-and-manpower

113. Service history of the F-104G with the RNLAF - Karo Aviation, https://www.karo-aviation.nl/photo/RNLAF/pages/F-104G%20rnlaf.htm

114. 20 Years Ago Today: The Final Operational Flight of the Iconic F-104 Starfighter, https://theaviationist.com/2024/10/31/final-operational-flight-f-104/

115. Bowman, Martin W. ve Matthias Vogelsang. Lockheed F-104 Starfighter. Crowood Aviation Series. Ramsbury: The Crowood Press, 2000. 

116. Kostak, Ercan. "F-104 Uçaklarının Dünya Havacılık Tarihindeki Yeri Ve Önemi." Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi XLI, sy. 112 (Kasım 2025): 

117. https://www.916-starfighter.de/F-104_THK_S.pdf

118. https://strasam.org/savunma/havacilik-ve-uzay-sanayii/tum-zamanlarin-en-efsane-tayyaresi-f-104-starfighter-1786