Türk Hava Kuvvetleri Envanterinde F-104 Starfighter (Bölüm 6-Son)

Yedi farklı ülkeden toplanan, aviyonik ve motor konfigürasyonları birbirinden ayrışan bu devasa ve heterojen filo; kağıt üzerinde lojistik bir kâbus gibi görünse de Türk Hava Kuvvetleri personelinin üstün özverisiyle kısa sürede çelikten bir savunma kalkanına dönüştü. Müttefiklerin hibe ve satışlarıyla şekillenen bu teknik altyapı, çok geçmeden Ege semalarında ve 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı’nın en kritik anlarında tarihin en zorlu sınavlarından birini verecekti. Yazımızın 6. Bölümünde; F-104 Starfighter’ın Türk Hava Kuvvetlerindeki operasyonel görevlerini, Ege üzerindeki hava muharebelerini ve 1974'teki sıcak çatışma performansını mercek altına alıyoruz.

Bölüm III: Operasyonel Doktrin, Eğitim ve Teknik İstisnalar

1964 Kıbrıs Hava Harekâtı

1964 Kıbrıs Hava Harekâtı, F-104 Starfighter'ın Türk Hava Kuvvetleri envanterindeki ilk güç gösterisine sahne oldu.

Yüzbaşı Cengiz Topel’in vurulduğu 8 Ağustos günü 191’inci Filo, Eskişehir’den Balıkesir’e intikal ederek dört ay sürecek olan Bölge Hava Savunma görevini başlattı. Ertesi gün, 12 adet F-104 ile düzenlenen hava-yer taarruzlarında Rum hedefleri tam isabetle imha edildi. 10 Ağustos’tan itibaren ise 7/24 esasına dayalı hızlı alarm reaksiyon (Quick Reaction Alert-QRA) ve muharip hava devriyesi (Combat Air Patrol-CAP) uçuşlarıyla bölgede tam bir hava kontrolü sağlandı.

Ses hızının iki katına (Mach 2) ulaşan bu modern platformlar, sergiledikleri reaksiyon hızı ve yüksek caydırıcılık ile Kıbrıs üzerindeki operasyonel başarının ana mimarlarından biri oldu.

Kıbrıs Barış Harekâtı: Hava-Yer ve Hava-Hava Rolleri ile Operasyonel Zaman Çizelgesi

20 Temmuz 1974 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından başlatılan Kıbrıs Barış Harekâtı, F-104 Starfighter uçaklarının en yoğun şekilde kullanıldığı gerçek muharebe arenası olmuştur. Harekâtın birinci ve ikinci safhalarında, Mürted konuşlu 141. Filo ile harekât öncesinde (16 Temmuz 1974 tarihinde) 17 uçakla Balıkesir'den Mürted'e intikal eden 191. Filo aktif olarak görev üstlenmiştir.

Harekât süresince F-104 uçakları iki temel rolde muharebe gücünü sergilemiştir:

-Hava-Yer Taarruzları [(Yakın Hava Desteği/Close Air Support- CAS) / Taktik Bombardıman)]: Gövde altında ve kanat altlarındaki pilonlarda yüksek patlayıcılı genel maksat bombaları (M117, MK82), roket podları ve napalm tankları taşıyan F-104G'ler, Beşparmak Dağları'ndaki Rum mevzilerine, topçu bataryalarına ve Girne-Lefkoşa koridorundaki zırhlı araç konvoylarına  yönelik alçak irtifa taarruzları ve düzenlemiştir. Özellikle Baf Limanı civarındaki Rum askeri hareketliliklerinin bastırılmasında ve Girne çıkarma plajının güvenliğinin havadan tesis edilmesinde kritik rol oynamışlardır.

-Hava-Hava Önleme ve CAP Görevleri: Yunan Hava Kuvvetlerinin olası bir müdahalesine karşı Kıbrıs ile Rodos/Girit arasındaki hava koridorunda yüksek irtifada süpersonik süratlerde (Mach 1.5+) muharip hava devriyesi (Combat Air Patrol-CAP) icra etmişlerdir. AIM-9 Sidewinder füzeleri ve burunlarındaki 20 mm M61 Vulcan döner namlulu toplarıyla donatılan F-104G’ler, bölgede tam bir caydırıcılık kalkanı örmüş, Yunan jetlerinin adaya yaklaşmasını engellemişlerdir.

1974 Kıbrıs Barış Harekâtı süresince Türk Hava Kuvvetleri toplam sekiz adet uçak kaybetmiştir. Bu kayıpların dökümü şu şekildedir:

-F-100: 6 adet.

-RF-84F: 1 adet.

-F-104: 1 adet

Fırlatma Koltuğu İstisnai Tercihi: Lockheed C-2 ve Güvenlik Maliyeti

F-104 Starfighter’ın operasyonel tarihindeki en büyük tartışma konularından biri fırlatma koltukları olmuştur. Erken tasarım döneminde, yüksek hızlarda uçağın geniş T-kuyruk yapısının fırlatılan pilota çarpmasını engellemek amacıyla Lockheed, pilotu kokpit tabanından aşağıya doğru fırlatan C-1 fırlatma koltuğunu tasarlamış; ancak bu sistem düşük irtifadaki acil durumlarda pilotların doğrudan yere fırlatılmasıyla ölümcül sonuçlar doğurmuştur. Bunun üzerine geliştirilen Lockheed C-2 fırlatma koltuğu, pilotu yukarı doğru fırlatacak şekilde revize edilmiş, ancak sıfır hız ve sıfır irtifa (zero-zero) kurtarma yeteneğinden yoksun bırakılmıştır.

Almanya, Hollanda ve İtalya gibi büyük Avrupalı NATO kullanıcıları, 1960’ların sonlarında yaşanan feci kaza-kırım oranlarının ardından pilot emniyetini artırmak amacıyla tüm uçaklarını sıfır irtifa ve sıfır hızda güvenli fırlatma sağlayan İngiliz menşeili Martin-Baker Mk GQ7(F) serisi fırlatma koltuklarıyla değiştirmişlerdir. Ancak Türk Hava Kuvvetleri, kendi özgün lojistik doktrini ve bütçe sınırları çerçevesinde, envanter ömrü boyunca orijinal Lockheed C-2 fırlatma koltuklarını kullanmaya devam etmiştir.

Türk Hava Kuvvetleri'nin Lockheed C-2 koltuğunda kalma tercihinin ardında yatan nedenler ve bunun doğurduğu riskler şu şekilde analiz edilebilir:

-Lojistik ve Bakım İdame Kolaylığı: Eskişehir 1. HİBM'in Lockheed fabrikasyon standartlarına göre kurulmuş olan bakım hatları, C-2 koltuğunun piroteknik ve mekanik parçalarını yerli imkanlarla revize etme kabiliyetine sahipti. Martin-Baker dönüşümü, kokpit içi kablolama, kızak sistemleri ve fırlatma kapaklarının tamamen yeniden tasarlanmasını gerektiren, yüksek maliyetli ve uzun süren bir modifikasyon süreci demekti.

-Mali Kısıtlar ve Ambargonun Etkisi: Ambargo döneminde her kuruşun ve parça tedarik kanalının muharip kalmaya harcandığı bir ortamda, fırlatma koltuğu gibi yapısal modernizasyonlara bütçe ayrılması askeri öncelikler nedeniyle ertelenmiştir.

-Güvenlik Maliyeti ve Risk Analizi: Bu tercihin operasyonel sonuçları, özellikle alçak uçuş profilli görevlerde ve  alçak irtifada yakın hava desteği (CAS) görevi yapan uçakların doğası gereği oldukça kritik olmuştur. Motor durması veya kuş çarpması gibi ani gelişen acil durumlarda, C-2 koltuğunun sıfır-sıfır (0 irtifa, 0 sürat) kurtarma limitlerine sahip olmamasının, yaşanan bazı olaylarda pilotun kurtulma şansını kısıtladığı değerlendirilmektedir. F-104 platformunun Türk Hava Kuvvetleri envanterindeki uzun uçuş ömrü boyunca meydana gelen ve üzücü kayıplarla sonuçlanan kazalarda, dönemin kaza kırım raporlarının detayları tam olarak bilinmese de, ilk nesil C-2 koltuklarının dar operasyonel kurtarma zarfının pilot güvenliği açısından dezavantaj oluşturduğu kabul gören genel bir askeri tespittir. 

Türk Hava Kuvvetleri F-104 envanterinin çok çeşitli kaynaklardan beslenmesi nedeniyle, uzun süre kokpitlerde tam bir "koltuk çeşitliliği" hüküm sürdü.

Türk Hava Kuvvetleri'nin F-104 fırlatma koltuğu macerası şu şekilde özetlenebilir:

1. ABD'den Gelen İlk Uçaklar ve Güvensiz C-2 Koltukları

Türkiye'nin ABD'den doğrudan Askeri Yardım Programı (MAP) kapsamında sıfır veya az kullanılmış olarak teslim aldığı ilk F-104G'lerde standart Lockheed üretimi C-2 yukarı fırlatmalı koltuklar bulunuyordu.

-Bu koltuklar sıfır-sıfır (zero-zero) kabiliyetine sahip değildi.

-Güvenli fırlatma için uçağın belirli bir irtifada ve en az 100 knot (yaklaşık 185 km/s) süratte olması gerekiyordu. Düşük irtifadaki ve düşük hızlardaki acil durumlarda pilotlarımızın kurtulma şansı oldukça düşüktü.

2. İtalya'dan Alınan F-104S Varyantları (Fabrika Çıkışlı Çözüm)

Türkiye, Kıbrıs Harekâtı döneminde acil uçak ihtiyacını karşılamak için İtalya'dan 40 adet F-104S satın aldı. Bir önceki yanıtta bahsettiğimiz gibi, bu uçaklar doğrudan İtalyan fabrikasından modern Martin-Baker IQ7A koltuklarıyla geldi. Böylece Türk pilotları ilk kez Starfighter'da gerçek anlamda güvenli bir sıfır-sıfır fırlatma koltuğuna kavuşmuş oldu.

3. Batı Almanya'dan Alınan F-104G'ler ve Martin-Baker GQ7A

Alman Luftwaffe, F-104'lerin yüksek kaza oranları (Almanların uçağa "Uçan Tabut" demesinin sebebi bu C-2 koltuk yetersizliğiydi) nedeniyle tüm filosunu Martin-Baker GQ7A koltuklarıyla modernize etmişti.

-İlerleyen yıllarda Batı Almanya, elindeki bu modernize edilmiş F-104G'lerin büyük kısmını Türk Hava Kuvvetleri'ne hibe etti.

-Dolayısıyla, Almanya'dan gelen F-104G'lerimiz de pilotlarımıza yüksek güvenlik sunan Martin-Baker koltuklarına sahipti.

4. Kanada'dan Gelen CF-104'lerin Durumu

Kanada'dan (CAF) alınan CF-104 ve iki kişilik CF-104D varyantlarında ise durum farklıydı. Kanada, kendi uçaklarında Martin-Baker dönüşümünü yapmamış, bunun yerine mevcut Lockheed C-2 koltuklarının patlayıcı sistemlerini daha güçlü roketlerle modifiye ederek performansını biraz olsun artırmaya çalışmıştı. Türkiye bu uçakları aldığında bir süre bu modifiyeli C-2 koltuklarla uçmaya devam etti.

Özetle; Türk Hava Kuvvetleri'nde görev yapan F-104 pilotları, uçtukları filoya ve uçağın kökenine (ABD, İtalya, Almanya, Kanada) bağlı olarak hem güvensiz kabul edilen orijinal Lockheed C-2 koltuklarını hem de hayat kurtaran Martin-Baker (GQ7A / IQ7A) koltuklarını aynı dönemlerde tecrübe etmek durumunda kaldılar.

Türk Hava Kuvvetleri envanterinde görev yapan F-104 uçaklarının operasyonel ömrü boyunca meydana gelen kaza kırımlarda,  60 askeri pilotumuz şehadet mertebesine ulaşmıştır. Bu vesile ile tüm F-104 şehitlerimize Allah’tan rahmet sevenlerine başsağlığı ve sabırlar dilerim.  

1972'de Ankara'daki Mürted Ana Jet Üssü'nde hava-yer mühimmatlarının sergilendiği Türk Hava Kuvvetlerine ait F-104G  Starfighter. 

Eğitim Doktrini: Balıkesir 193. Öncel Filo (OCU) ve Standardizasyon Süreçleri

F-104 gibi uçuş karakteristiği son derece hassas, stall (perdövites) hızına aniden yaklaşan ve pilotaj hatalarını asla affetmeyen bir uçakta pilotların harbe hazırlık geçiş eğitimleri hayati bir öneme sahipti. Bu standardizasyonu sağlamak amacıyla Balıkesir 9. Ana Jet Üs Komutanlığı bünyesinde konuşlandırılan 193. Öncel Filo, Türk Hava Kuvvetleri'nin F-104 Operasyonel Dönüşüm Birimi veya sıklıkla Harbe Hazırlığa Geçiş Birimi/Filosu (OCU - Operational Conversion Unit) olarak görevlendirilmiştir.

193’üncü Filo bünyesinde işletilen eğitim doktrini şu temel sütunlar üzerine kurulmuştur:

-Farklı Aviyonik Altyapıların Standardizasyonu: Farklı ülkelerden gelen uçaklardaki sistem farklılıkları, çift kişilik TF-104G ve CF-104D uçuşlarında standardize edilerek genç pilotlara aktarılmıştır.

-Kaza-Kırım Önleme Odaklı Uçuş Disiplini: Starfighter'ın meşhur "uçan tabut" veya "dul bırakan" imajının aksine, uçağın aerodinamik limitleri dahilinde uçulduğunda son derece güvenilir ve kararlı olduğunu dikte eden sıkı bir teorik ve pratik eğitim programı uygulanmıştır.

-Ekstrem İrtifa ve Süpersonik Uçuş Fizyolojisi: F-104 pilotları, uçağın 65.000 feet (yaklaşık 20.000 metre) ve üzerindeki irtifalarda gerçekleştirdiği görevlerde, ABD Hava Kuvvetleri bünyesindeki U-2 pilotlarının kullandığına benzer özel yüksek basınçlı astronot/uzay kıyafetleri giymek zorunda kalmışlardır. Bu ekstrem koşullardaki uçuş fizyolojisi eğitimi, 193. Filo’nun standardizasyon süreçleri kapsamında pilotlara kazandırılmıştır.

Bölüm IV: Filo Konfigürasyonları ve Dağılımları

Taktiksel Organizasyon ve Üs Yapılanması

Türk Hava Kuvvetleri bünyesinde görev yapan F-104 Starfighter uçaklarının organizasyonel mimarisi, iki ana Taktik Hava Kuvveti Komutanlığı altında coğrafi ve fonksiyonel rollere göre yapılandırılmıştır.

Görsel Kimlik: Doğal Metalden Güneydoğu Asya (SEA) Kamuflajına Geçiş

Türk Hava Kuvvetleri envanterindeki F-104 Starfighter’ların görsel kimliği, uçağın operasyonel rolünün ve harekat sahası ihtiyaçlarının zaman içerisindeki değişimini yansıtan net bir evrim geçirmiştir. 1963 ve sonrasındaki ilk teslimat yıllarında uçaklar, ABD Hava Kuvvetleri (USAF) standartlarında, gümüş renkli doğal metal gövde (NMF - Natural Metal Finish) veya açık uçak grisi renk şemalarıyla uçmaktaydı. Bu şemada uçağın kanat üst yüzeyleri parlamayı önlemek ve yüksek irtifa görselliğini düşürmek amacıyla beyaza, kanat alt yüzeyleri ise açık gri tonlara boyanmıştır. Bu parlak ve yüksek görünürlüğe sahip gövde yapısı, uçağın yüksek irtifada av-önleme rolü üstlendiği erken dönem hava doktrini için kabul edilebilirdi.

Ancak, uçakların alçak irtifa taktik bombardıman, taarruz ve yakın hava desteği (CAS) görevlerinde daha fazla kullanılmaya başlanmasıyla birlikte, doğal metal boyanın havada ve yerde sunduğu yüksek görünürlük ciddi bir taktik zafiyet haline gelmiştir. Bu doğrultuda Türk Hava Kuvvetleri, Vietnam Savaşı tecrübeleriyle geliştirilen Güneydoğu Asya (SEA - Southeast Asia) Kamuflaj Desenini (üst yüzeylerde koyu yeşil, orman yeşili, taba/kum sarısı; alt yüzeylerde ise açık antrasit/gri renk şeması) benimsemiştir.

Bu görsel dönüşümün operasyonel ortama uyumu şu taktik faydaları sağlamıştır:

-Güneydoğu Anadolu Coğrafyasında Gizleme: Diyarbakır konuşlu CF-104’ler, SEA kamuflajıyla bölgenin kahverengi ve yeşil bitki örtüsüne sahip dağlık arazisinde uçarken yer gözlemcileri ve uçaksavar mevzileri için görsel tespiti son derece zorlaştıran bir örtü elde etmiştir.

-Ege ve Akdeniz'de Düşük Görünürlük: Balıkesir ve Bandırma uçakları, alçak uçuş profillerinde deniz ve sahil şeridi fonunda bu kamuflaj sayesinde optik silüetlerini küçülterek düşman avcılarının görsel temas kurma menzilini düşürmüştür.

Bölüm V: Nesil Değişimi ve Emeklilik (1987 - 1996)

F-16C/D Fighting Falcon Entegrasyonu ve Kademeli Emeklilik Takvimi

1980’li yılların ikinci yarısından itibaren askeri havacılık teknolojisi, kablolu uçuş kontrol sistemleri (fly-by-wire), çok amaçlı yüksek işlem kapasiteli atış kontrol radarları ve yüksek manevra kabiliyetine sahip uçak gövdeleriyle karakterize edilen dördüncü jenerasyona geçiş yapmıştır. Türk Hava Kuvvetleri için bu yeni dönemin adı, Türk Havacılık ve Uzay Sanayii (TAI) tarafından Ankara Mürted’de lisans altında üretilmeye başlanacak olan General Dynamics  F-16C/D Fighting Falcon olmuştur.

1987 yılından itibaren F-16 Block 30/40 modellerinin envantere girmeye başlamasıyla birlikte, Türk Hava Kuvvetleri'nin en emektar ancak bir o kadar da işletme maliyeti yüksek ve gövde ömrü sınırlarına dayanmış olan F-104 filolarının kademeli emeklilik takvimi devreye sokulmuştur. F-16'ların yüksek sistem güvenilirliği, düşük kaza-kırım oranları ve hem hava-hava hem hava-yer görevlerini aynı anda üstün başarıyla icra edebilen yapısı, Starfighter'ların üzerindeki operasyonel yükü adım adım azaltmıştır. F-16 teslimat programına (Peace Onyx I) paralel olarak, F-104'lerin uçuş saatleri sınırlandırılmış ve uçaklar parça yıpranma durumlarına göre servis dışı bırakılmıştır.

Son Filoların Dağıtılması ve Starfighter Çağının Türk Hava Kuvvetleri Tarihindeki Mirası

F-104 Starfighter’ın Türk semalarındaki veda süreci 1993-1996 yıllarında tamamlanmıştır. Bu dönemde, envanterde kalan son Starfighter operatörleri olan 181. Pars, 182. Atmaca, 191. Kobra, 192. Kaplan ve 193. Öncel filolarının uçakları tek tek gökyüzüne veda etmiş, filolar F-16C/D uçaklarıyla yeniden teşkil edilmiştir. 1996 yılı ortalarında son F-104'ün de motor kapatmasıyla Türk Hava Kuvvetlerinde 33 yıllık Starfighter dönemi resmen sona ermiştir.

F-104 Starfighter, Türk Hava Kuvvetleri tarihinde derin, sarsıcı ve silinmez bir miras bırakmıştır:

-Havacılık Kültürü ve Disiplini: Starfighter, uçuş limitlerini aşan pilotları anında cezalandıran hassas yapısıyla, Türk Hava Kuvvetleri bünyesinde çok daha katı bir uçuş disiplini, prosedür sadakati ve teknik standardizasyon kültürünün yerleşmesini sağlamıştır. Bu dönemde yetişen ve F-104 kokpitinde 4.000 uçuş saatinin üzerine çıkmayı başaran pilotlar (örneğin Hv.Plt.Bnb. Sabahattin Elibol), Türk askeri pilotajının ulaştığı profesyonel seviyenin en önemli kanıtı olmuştur.

-Supersonik Çağa Geçiş Köprüsü: İlk kez bu uçakla deneyimlenen Mach 2 hız rejimi, NASARR radar sistemleri ve erken dönem güdümlü füze atış tecrübesi, Türk Hava Kuvvetleri'nin F-16 gibi modern platformlara geçişinde pilot ve yer ekiplerinin adaptasyon sürecini son derece kısaltan zihinsel ve teknik altyapıyı hazırlamıştır.

-Lojistik Mühendislik Başarısı: Eskişehir 1. HİBM, "Dünyanın En Heterojen Filosu"nu uçurabilmek adına geliştirdiği parça ikamesi, yerli kablolama modifikasyonları ve motor revizyon teknikleriyle askeri bir bakım merkezinden öte, havacılık mühendisliği üreten dev bir okula dönüşmüştür.

Vatan hava sahasını korumak için Starfighter kokpitinde göklere yükselen ve yaşanan kaza-kırımlarda şehadet mertebesine erişen yaklaşık 60 kahraman Türk pilotunun aziz hatırası, bu uçağın Türk Hava Kuvvetleri tarihindeki en hüzünlü ve en şerefli mirasını teşkil etmektedir.

Türk Hava Kuvvetleri envanterinde 1963 yılında Mürted 4. Ana Jet Üs Komutanlığı’nda göreve başlayan F-104 Starfighter platformu, 33 yıllık kesintisiz hizmet sürecinin ardından 1996 yılında resmî olarak emekliye ayrılmıştır.

Platformun Türk havacılık tarihindeki hizmet mirasına dair öne çıkan veriler şu şekildedir:

-Envanter Hacmi ve Varyant Çeşitliliği: Operasyonel süreç boyunca Türk Hava Kuvvetleri bünyesinde F-104G, TF-104G, CF-104, CF-104D ve F-104S varyantlarından oluşan toplam 433 adet uçak görev yapmıştır.

-Operasyonel Yayılım (Filolar): F-104 platformu; 141, 142, 161, 162, 163, 181, 182, 191, 192 ve 193’üncü Filo Komutanlıkları bünyesinde av-önleme, av-bombardıman ve keşif rollerinde etkin olarak işletilmiştir.

VI. Sonuç ve Genel Değerlendirme

Tasarım masasındaki radikal mühendislik kararlarından dünya göklerindeki yüksek süratli önleme görevlerine kadar F-104 Starfighter, Soğuk Savaş’ın teknik sınırlarını zorlayan müstesna bir savaş jetidir. Dünya genelindeki operasyonel serüveninin ardından, bu efsanevi uçak Türk Hava Kuvvetleri tarihinin de en renkli ve zorlu sayfalarını yazmıştır.

Türk Hava Kuvvetleri'nin F-104 Starfighter serüveni, küresel havacılık tarihi açısından iki temel düzlemde öne çıkmaktadır:

-Envanter Heterojenliği ve Lojistik Yönetim: Türkiye, sekiz farklı tedarik kaynağı üzerinden envantere kattığı 433 uçaklık heterojen ve çok katmanlı filosuyla, Starfighter konseptini operasyonel boyutta en uzun süreli ve yoğun uygulayan müttefik ülkelerden biri olmuştur.

-Doktrinel ve Kültürel Miras: F-104 platformu; Türk Hava Kuvvetleri için sadece bir önleme/av-bombardıman uçağı değil, modern jet havacılığında yüksek sürat disiplininin, gelişmiş bakım-onarım standartlarının ve operasyonel sınırların şekillendiği kurumsal bir dönüşüm süreci anlamı taşımaktadır.

Sonuç olarak; F-104 Starfighter, getirdiği operasyonel zorluklar ve yarattığı yüksek performans kültürüyle, Türk jet havacılığının modernizasyon haritasındaki en kritik ve unutulmaz kilometre taşlarından biri olarak tarihteki yerini almıştır.

Altı bölümden oluşan bu araştırma serisini tamamlarken, F-104 Starfighter’ın Türk semalarındaki son dönemine dair şahsi bir tanıklığımı  kayda geçirmek yerinde olacaktır.

1996 yılında, lise son sınıf öğrencisiyken o dönem Eskişehir Emniyet Müdürlüğü ile Orman Bölge Müdürlüğü arasındaki dört yol ağzında bulunduğum bir esnada, yaklaşık 75 metre irtifadan batı-doğu hattında seyreden bir F-4E Phantom II’nin keskin bir sola yatışla flare (ısı fişeği) bıraktığına tanık oldum. Şehir merkezi üzerinde gerçekleşen bu dinamik manevranın hemen ardından, F-4E’den çok daha farklı bir akustik profile sahip iki adet F-104 Starfighter olağanüstü bir süratle geçiş yaptı. Alçak irtifada adeta bir it dalaşı (dogfight) manevrasını andıran bu geçiş, F-104’lerin yüksek sürati nedeniyle gövdelerindeki milliyet işaretlerinin dahi seçilemediği, anlık fakat son derece çarpıcı bir görsel deneyimdi. Bu olay; F-104’leri Eskişehir semalarında canlı olarak son görüşüm olması ve onun operasyonel mirasına bizzat tanıklık etmem bakımından hafızamdaki yerini hâlâ korumaktadır.

İlk 5 bölümü okuma fırsatınız olmadıysa aşağıdaki linklerden ulaşabilirsiniz.

F-104 Starfighter'ın Teknik Evrimi, Küresel Envanterleri ve Lojistik Anatomisi (Bölüm 1)

https://strasam.org/savunma/havacilik-ve-uzay-sanayii/f-104-starfighterin-teknik-evrimi-kuresel-envanterleri-ve-lojistik-anatomisi-bolum-1-4211

F-104 Starfighter'ın Teknik Evrimi, Küresel Envanterleri ve Lojistik Anatomisi (Bölüm 2)

https://strasam.org/savunma/havacilik-ve-uzay-sanayii/f-104-starfighterin-teknik-evrimi-kuresel-envanterleri-ve-lojistik-anatomisi-bolum-2-4215

F-104 Starfighter'ın Teknik Evrimi, Küresel Envanterleri ve Lojistik Anatomisi (Bölüm 3)

https://strasam.org/savunma/havacilik-ve-uzay-sanayii/f-104-starfighterin-teknik-evrimi-kuresel-envanterleri-ve-lojistik-anatomisi-bolum-3-4218

F-104 Starfighter'ın Teknik Evrimi, Küresel Envanterleri ve Lojistik Anatomisi (Bölüm 4)

https://strasam.org/savunma/havacilik-ve-uzay-sanayii/f-104-starfighterin-teknik-evrimi-kuresel-envanterleri-ve-lojistik-anatomisi-bolum-4-4220

Türk Hava Kuvvetleri Envanterinde F-104 Starfighter (Bölüm 5)

https://strasam.org/savunma/havacilik-ve-uzay-sanayii/turk-hava-kuvvetleri-envanterinde-f-104-starfighter-bolum-5-4223

Kaynakça

1. Teknoloji ve Kabiliyet Perspektifinden Türk Hava Gücünün Evrimi - Siyah Gri Beyaz, https://www.siyahgribeyaz.com/2025/08/teknoloji-ve-kabiliyet-perspektifinden.html

2. f-104 uçaklarının dünya havacılık tarihindeki yeri ve önemi ercan kostak - Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, https://atamdergi.gov.tr/tam-metin-pdf/1154/tur

3. Dünden bugüne Türk Hava Kuvvetleri - Yaşam Haberleri - Gazete Vatan, https://www.gazetevatan.com/yasam/galeri-dunden-bugune-turk-hava-kuvvetleri-1541822

4. F-104 Uçaklarının Dünya Havacılık Tarihindeki Yeri Ve Önemi | Kasım 2025, Cilt XLI, https://atamdergi.gov.tr/tam-metin/1154/tur

5. www.tayyareci.com LOCKHEED F-104G TF-104G RF-104G .. CANADAIR CF-104G CF-104D.. ALENIA F-104S STARFIGHTER .. 1951 - 2006 Period TUAF AIRCRAFTS 1951 - 2006 dönemi Turk HvKK UCAKLARI, https://www.tayyareci.com/v2/digerucaklar/turkiye/1951ve2006/f104.asp.html

6. F-104 Service History - 916 Starfighter, https://www.916-starfighter.de/F-104_ServiceHistory.htm

7. Bir Savaş Uçağından Daha Fazlası: F-104'lerin Tarihsel Serüveni - Muharebe Tarihi, https://www.muharebetarihi.com/f-104/

8. https://strasam.org/savunma/havacilik-ve-uzay-sanayii/tum-zamanlarin-en-efsane-tayyaresi-f-104-starfighter-1786#:~:text=T%C3%BCrk%20Hava%20Kuvvetleri%20envanterindeki%20F,%2D104'ler%20gemiyle%20geldi.

9. Ulus Gazetesi 10 Mayıs 1963 - Ortak Pazar Türkiye'ye Yardıma Karar Verdi: 175 Milyon Dolar - F-104'ler İzmir'de GZ151566 GAZETE Gökçekoleksiyon, https://www.gokcekoleksiyon.com/ulus-gazetesi-10-mayis-1963-ortak-pazar-turkiyeye-yardima-karar-verdi-175-milyon-dolar-f-104ler-izmirde-gz151566

10. Türkiye's first space suit was used in 1963 - YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=BZPw-bDYYtk

11. Mürted - TAYYARECI ARSIV, https://www.tayyareci.com/v2/arsiv/irfansarp2.asp.html

12. T-37 Jet Eğitim Uçağı İle Uçuşum - www.HAVACIYIZ.com, http://www.havaciyiz.com/Anilar94.htm

13. Lockheed F-104 Starfighter - Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Lockheed_F-104_Starfighter

14. F-104 STARFIGHTER - Tayyareci.com, https://www.tayyareci.com/v2/amerikanucak/postww2/f104.asp.html

15. Lockheed F-104 Starfighter - Wikipedia, https://en.wikipedia.org/wiki/Lockheed_F-104_Starfighter

16. T.C. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILÂP TARİHİ ENSTİTÜSÜ ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILÂP TARİH, https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/50958.pdf

17. II. DÜNYA SAVAŞINDAN GÜNÜMÜZE TÜRKİYE'DE SAVUNMA SANAYİİ'NİN GELİŞİMİ ( 1939- 1990 ), https://acikerisim.deu.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12397/6632/188611.pdf?sequence=1&isAllowed=y

18. F-104 Starfighter of the RNLAF - Karo Aviation, https://www.karo-aviation.nl/favorite/pages/f104/f104rnlaf.htm

19. Italeri 1/72 Maket F - 104 G Starfighter - Model Türk Asker, https://www.modelasker.com/tr/product/italeri-1-72-maket-f-104-g-starfighter

20. 1/32 F-104 STARFIGHTER G/S - Upgraded Edition RF version ITALERI - Top Pop Hobby, https://www.toppophobby.com/urun/f-104-starfighter-g-s-upgraded-edition-rf-version

21. CF-104 Uçağı İle Ağrı Dağı Üzerinde Uçuşum - www.HAVACIYIZ.com, http://www.havaciyiz.com/Anilar91.htm

22. Lockheed Starfighter Specifications - CASPIR Serial Search, https://caspir.warplane.com/aircraft/serial-search/aircraft-no/200000379

23. F-104 Jet Uçağı - 1975 - YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=cMhxHdumy1A

24. F-104S STARFIGHTER - Tayyareci.com, https://www.tayyareci.com/v2/digerucaklar/italya/f104s.asp.html

25. Kıbrıs-Barış-Harekatı - Yrd Doç DR Mustafa Tarakçıpdf | PDF - Scribd, https://www.scribd.com/document/796831147/K%C4%B1br%C4%B1s-Bar%C4%B1%C5%9F-Harekat%C4%B1-yrd-doc-dr-Mustafa-Tarakc%C4%B1pdf

26. Kıbrıs Barış Harekâtı'nın 50'nci Yıldönümünde Hava Harekâtı - 21. Yüzyıl Türkiye Enstitüsü, https://21yyte.org/balkanlar-ve-kibris-arastirmalari-merkezi/kibris-baris-harekati-nin-50-nci-yildonumunde-hava-harekati/30494

27. F-104 Starfighter - itü savtek, https://www.itusavtek.com/post/f-104-starfighter

28. F-104 Starfighter ve erken dönem aşağıya doğru fırlatma koltuğu hakkında soru - Reddit, https://www.reddit.com/r/WarCollege/comments/1mfz0s2/question_about_the_f104_starfighter_and_its_early/?tl=tr

29. F-104G, http://www.ozkanturker.com/Galeri/f104/index.htm

30. Tüm Zamanların En Efsane Tayyaresi: F-104 Starfighter | Stratejik Araştırmalar Merkezi, https://strasam.org/savunma/havacilik-ve-uzay-sanayii/tum-zamanlarin-en-efsane-tayyaresi-f-104-starfighter-1786

31. Kokpit | Uğur CEBECİ Köşe Yazısı - Hürriyet Haberler, https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/ugur-cebeci/kokpit-39112041

32. F-104 Pilot gallery, https://www.i-f-s.nl/f-104-pilot-gallery/

33. Turkish Air Force and F - 16... From "Kofana"... - F16 - Aggressor, https://web.deu.edu.tr/atiksu/ana44/misc1.html

34. Davies, Peter E. F-104 Starfighter Units in Combat. Oxford: Osprey Publishing, 2014 

35. Bowman, Martin W. ve Matthias Vogelsang. Lockheed F-104 Starfighter. Crowood Aviation Series. Ramsbury: The Crowood Press, 2000. 

36. Joos, Gerhard. The Lockheed F-104G and CF-104. Profile Publications, no. 131. Leatherhead, Surrey: Profile Publications Ltd., 1966. 

37. Stafrace, Charles. Lockheed F-104 Starfighter. Warpaint Series No. 43. Luton: Warpaint Books Ltd.